RAFAEL FLOQI
Psikologjia e pushtetit nuk zbulohet vetëm nga mënyra se si një njeri e fiton atë, por edhe nga aftësia për ta lëshuar. Sepse pushteti që nuk mund të dorëzohet, rrezikon të shndërrohet nga përgjegjësi në varësi. Dorëheqja nuk është vetëm akt politik. Ajo është edhe një provë e marrëdhënies së njeriut me pushtetin, me egon, me përgjegjësinë dhe me frikën e humbjes. Më 31 janar 2018, ministri britanik Michael Bates mbërriti disa minuta me vonesë në Dhomën e Lordëve. Ai kërkoi falje dhe ofroi menjëherë dorëheqjen, sepse mendonte se kishte cenuar respektin ndaj Parlamentit. Kryeministrja Theresa May nuk ia pranoi dorëheqjen. Kjo histori mund të shërbejë si kontrast satirik për Edi Ramën: Në Angli, një ministër dha dorëheqjen sepse u vonua disa minuta në Parlament. Në Shqipëri, një kryeministër mund të vonojë me vite për të marrë përgjegjësi, por gjithmonë gjen kohë për të shpjeguar pse duhet të qëndrojë. Psikologjia politike na ndihmon të kuptojmë pse dy udhëheqës, të përballur me të njëjtën krizë, mund të veprojnë krejt ndryshe: njëri largohet për të mbrojtur institucionin, ndërsa tjetri këmbëngul të qëndrojë, duke e konsideruar vazhdimësinë e mandatit detyrim politik.Por duhet bërë një dallim i rëndësishëm: sjellja autoritare, narcisizmi si tipar personaliteti dhe çrregullimi narcisist i personalitetit nuk janë e njëjta gjë. Asnjë diagnozë psikopatologjike për Edi Ramën apo një politikan tjetër nuk mund të nxirret nga fjalimet, polemikat ose vendimet e tij publike. Mund të analizohen, megjithatë, mekanizmat psikologjikë të pushtetit dhe sjelljet politike që lidhen me dorëheqjen.
SHTATË PROFILET PSIKOLOGJIKE TË UDHËHEQËSIT PËRBALLË DORËHEQJES
1. Udhëheqësi me ndërgjegje institucionale
Ky tip e dallon veten nga funksioni. Ai nuk e përjeton largimin nga detyra si shkatërrim të identitetit personal. Mund të japë dorëheqje për një dështim të rëndë të institucionit që drejton, edhe kur nuk ka kryer personalisht një shkelje. Shembull është Lord Carrington, ministri i Jashtëm britanik që dha dorëheqje më 1982, duke marrë përgjegjësi për dështimin e parashikimit të pushtimit argjentinas të Falklandeve.
2. UDHËHEQËSI PRAGMATIST
Ai e sheh dorëheqjen si pjesë të llogaritjes politike. Qëndron për sa kohë ka mbështetje dhe largohet kur humbja e aleatëve, shumicës apo autoritetit e bën qeverisjen të paqëndrueshme. Ky profil nuk është domosdoshmërisht as altruist, as egoist. Vendimin e përcakton kostoja politike.
3. UDHËHEQËSI ME TIPARE TË THEKSUARA NARCISISTE
Në psikologjinë e personalitetit, narcisizmi mund të shfaqet si nevojë e madhe për admirim, ndjenjë superioriteti dhe vështirësi në pranimin e kritikës. Kur këto tipare janë të theksuara, humbja e pushtetit mund të perceptohet si cenim i rëndë i imazhit personal. Studimet tregojnë se rivaliteti narcisist te drejtuesit lidhet me përkeqësimin e vlerësimit të efektivitetit të tyre me kalimin e kohës. Kjo nuk do të thotë se çdo udhëheqës narcisist refuzon dorëheqjen, apo se çdo politikan që nuk dorëhiqet është narcisist.
4. UDHËHEQËSI AUTORITAR DHE KONTROLLUES
Për këtë profil, ruajtja e kontrollit ka përparësi të veçantë. Kundërshtimi politik mund të interpretohet si kërcënim ndaj autoritetit, ndërsa kompromisi si humbje pozite. Dallimi thelbësor është midis udhëheqësit që mbron institucionet demokratike dhe atij që kërkon t’i nënshtrojë ato vullnetit të vet.
5. UDHËHEQËSI I FRIKËSUAR NGA HUMBJA E PUSHTETIT
Frika nga largimi mund të lidhet me humbjen e statusit, të ndikimit, të mbështetjes së aleatëve apo të privilegjeve. Një studim i vitit 2026 mbi drejtuesit organizativë gjeti lidhje midis frikës së humbjes së pushtetit dhe sjelljeve abuzive drejtuese, sidomos kur bashkëshoqërohej me prirje të forta makiaveliste. Rezultatet nuk mund të transferohen automatikisht te një kryeministër.
6. Udhëheqësi me mendësi mesianike
Ky profil karakterizohet nga bindja se misioni personal është i pazëvendësueshëm: se vetëm ai mund ta shpëtojë vendin, ta përfundojë reformën ose ta mbrojë shtetin nga kundërshtarët. Mendësia mesianike është një përshkrim politik dhe psikologjik, jo diagnozë klinike. Rreziku lind kur identifikimi i udhëheqësit me fatin e kombit dobëson mundësinë e alternimit demokratik.
7. UDHËHEQËSI DEMOKRATIK REZISTENT
Ky tip nuk jep dorëheqje thjesht për shkak të presionit, protestave ose sulmeve politike. Ai mund të qëndrojë, duke mbrojtur mandatin, por pranon kontrollin parlamentar, hetimin e pavarur, lirinë e protestës dhe mundësinë e humbjes së pushtetit. Këmbëngulja e tij dallon nga kapja pas pushtetit pikërisht sepse pranon kufijtë institucionalë.
KUR QËNDRIMI NË PUSHTET MERR PËRMASA PATOLOGJIKE?
Termi patologjik duhet përdorur me kujdes. Në kuptimin klinik, kërkon vlerësim profesional. Në analizën politike, mund të flasim për një dinamikë jofunksionale të pushtetit, pa diagnostikuar individin. Psikanalisti dhe studiuesi i lidershipit Manfred Kets de Vries ka analizuar mënyrën si vetmia e komandimit, frika, nevoja për admirim dhe marrëdhëniet e varësisë midis udhëheqësit dhe ndjekësve mund të prodhojnë drejtim jofunksional. Në këtë kuptim, pesë shenja meritojnë vëmendje: personalizimi i institucioneve, mospranimi sistematik i gabimeve, trajtimi i kritikëve si armiq, nxitja e besnikërisë personale mbi profesionalizmin dhe refuzimi i çdo mekanizmi real kontrolli. Asnjëra prej tyre, e marrë veçmas, nuk provon një çrregullim psikik. Por kur shfaqen së bashku dhe në mënyrë të vazhdueshme, ato mund të tregojnë një problem serioz të kulturës politike dhe të qeverisjes.
PARADOKSI POLITIK: KUSH JEP DORËHEQJE DHE KUSH JO?
Ekziston një paradoks: dorëheqja nuk ndodh gjithmonë atje ku përgjegjësia është më e madhe. Një studim i 133 çështjeve të dorëheqjeve ministrore në Gjermani, gjatë viteve 1949–2009, tregoi se lidhja midis përgjegjësisë ministrore dhe largimit real nga detyra ishte shumë më pak e drejtpërdrejtë sesa supozohet zakonisht. Prandaj, nuk mjafton të pyesim se çfarë karakteri ka udhëheqësi. Duhet të pyesim edhe sa të forta janë parlamenti, drejtësia, media, opozita dhe mekanizmat e përgjegjshmërisë. Një politikan mund të jetë personalisht i gatshëm të japë dorëheqje, por të përballet me presionin e partisë për të qëndruar. Një tjetër mund të dëshirojë të qëndrojë, por të largohet pasi humbet mbështetjen parlamentare.
PYETJA PËR EDI RAMËN
Në rastin e Edi Ramës, analiza më e dobishme nuk është t’i vendosim një etiketë psikologjike, por të shqyrtojmë sjelljen e tij përballë përgjegjësisë. A pranon ai se një mandat elektoral nuk e përjashton përgjegjësinë midis dy zgjedhjeve? A u përgjigjet kritikave me argumente dhe politika konkrete? A e respekton pavarësinë e institucioneve kur vendimet e tyre janë të pafavorshme për qeverinë? A krijon hapësirë për korrigjim brenda shumicës së tij? Po aq e rëndësishme është të pyetet nëse kërkesat për dorëheqje mbështeten në përgjegjësi të dokumentuara dhe në rrugë kushtetuese, apo vetëm në kundërshtimin politik. Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve kërkojnë analizë të vendimeve, deklaratave dhe veprimeve konkrete, jo hamendësime për personalitetin e tij.
DORËHEQJA SI PASQYRË E MARRËDHËNIES ME PUSHTETIN
Dorëheqja mund të jetë akt ndërgjegjeje, llogaritjeje, përgjegjësie ose domosdoshmërie politike. Mosdorëheqja mund të shprehë qëndrueshmëri demokratike, por edhe frikë nga humbja e kontrollit. Motivi nuk përcaktohet vetëm nga akti. Dallimi vendimtar nuk është nëse një udhëheqës largohet apo qëndron, por nëse ai pranon se pushteti ka kufij dhe se këta kufij vlejnë edhe për të. Biografi Joseph J. Ellis, Founding Brothers, duke iu referuar George Washingtonit shkrua :
“Ai u bë shembulli më i lartë i udhëheqësit të cilit mund t’i besohej pushteti, pikërisht sepse ishte aq i gatshëm të hiqte dorë prej tij”.
Në një demokraci të shëndetshme, asnjë kryeministër nuk duhet të konsiderohet i pazëvendësueshëm. Por asnjë kryeministër nuk duhet të detyrohet të largohet jashtë mekanizmave demokratikë vetëm sepse kundërshtarët e kërkojnë. Dorëheqja është dera nga e cila del politikani që ka ndërgjegje. Për atë që e ngatërron shtetin me pronën personale, ajo derë nuk ekziston: ka vetëm hyrje në pushtet, por kurrë dalje vullnetare. Pushteti është mandat, jo identitet. Dhe pjekuria politike provohet si në aftësinë për të qëndruar me përgjegjësi, ashtu edhe në aftësinë për t’u larguar kur këtë e kërkojnë rregullat dhe përgjegjësia institucionale. Panorama
