Në Singjeliq, Çento, Stajkovc, Haraçinë dhe zonat përreth pothuajse nuk ka asnjë shenjë se dhjetë vjet më parë, në mbrëmjen e 6 gushtit 2016, këto vende u goditën nga një prej përmbytjeve më të rënda që mbahet mend në vend, e cila mori 22 jetë njerëzish dhe shkaktoi dëme prej mbi 30 milionë eurosh, shkruan Prizma, përcjell Nistori.
Shtëpitë e dëmtuara kryesisht janë riparuar ose shembur, rrugët janë rregulluar, ndërsa balta është pastruar prej kohësh. Kanë mbetur vetëm kujtimet e banorëve, të cilët tregojnë se si, brenda pak minutash, niveli i ujit nëpër rrugë arriti deri në dy metra dhe se, nëse dikush ndodhej në bodrum në ato çaste, pothuajse nuk kishte mundësi të dilte.
Por ka pak shenja se situata është përmirësuar ndjeshëm dhe se sot këto vendbanime do të ishin më të mbrojtura nëse do të përsëritej diçka e ngjashme me “stuhinë mijëvjeçare” që goditi luginën e Shkupit. Shpatet e zhveshura të Malit të Zi të Shkupit, nëpër të cilat rrjedhat e mëdha të ujit dhe baltës zbresin drejt shtëpive, ende nuk janë pyllëzuar. Disa kanale janë pastruar, ndërsa të tjera janë mbuluar nga bimësia dhe mbeturinat. Në disa vende, mbi to janë ndërtuar ura prej betoni, të cilat banorët i kanë ngritur vetë për të zgjeruar oborret e tyre.
Edhe dëmtimet në rrugën unazore të Shkupit janë riparuar. Megjithatë, paralajmërimet e ekspertëve se mënyra e projektimit të saj kishte kontribuar në përkeqësimin e pasojave të përmbytjes, u shpërfillën.
Në dhjetëvjetorin e përmbytjes, BIRN rikthehet te reagimet, analizat dhe rekomandimet e publikuara në ditët dhe vitet pas katastrofës, duke kërkuar përgjigje për një pyetje: A kemi nxjerrë të paktën një mësim?
Kanalet periferike – të pastra, pastaj sërish të papastra
“Kemi frikë, këtu është fushë. Zoti na ruajt të ndodhë diçka si dhjetë vjet më parë”, thotë Qamili, banor i Inxhikovës, shtëpia e të cilit ndodhet pranë njërit prej kanaleve periferike, tashmë të mbuluar nga shkurret dhe gjembat.
Ai thotë se situata është pothuajse e njëjtë si 40 vjet më parë, kur u shpërngul për të jetuar aty.
“Kanalet duhet të jenë të pastra. Shteti duhet të interesohet. Njerëz kanë vdekur”, thotë Qamili.
Pyetja që shtrohej nga të gjithë ishte: Sa ndikoi natyra dhe sa faktori njerëzor në përmasat e katastrofës?
Një përgjigje u përpoq ta jepte profesori i Institutit të Gjeografisë, Ivica Milevski. Një ditë pas përmbytjes, ai publikoi një analizë, sipas së cilës depërtimi i papritur i një mase ajri të lagësht nga perëndimi, e cila u përplas me Malin e Zi të Shkupit – një barrierë natyrore me lartësi deri në 1.651 metra – bëri që në shpatet jugore të malit, brenda katër orësh, të binin 93 litra shi për metër katror. Një dukuri e tillë konsiderohet jashtëzakonisht e rrallë.
Megjithatë, profesori theksoi se shpatet ishin shumë të zhveshura, kanalet kulluese ishin të mbushura me rrënoja dhe mbeturina, ndërsa objektet dhe rrugët ishin ndërtuar pa sisteme të përshtatshme kullimi. Të gjitha këto faktorë kontribuuan në grumbullimin e sasive të mëdha të ujit.
Dhjetë vjet më vonë, Milevski nuk sheh ndonjë përparim të konsiderueshëm, jo vetëm në Stajkovc dhe zonat përreth, por në të gjithë Maqedoninë e Veriut.
“Ngjarjet ekstreme në zonat urbane do të përsëriten dhe ne vazhdimisht do të ankohemi. Pothuajse nuk ka qytete apo vendbanime më të mëdha rurale që nuk rrezikojnë të përballen me diçka të tillë brenda pesë ose dhjetë vjetësh, sepse pjesa më e madhe e territorit të Maqedonisë është e ekspozuar ndaj përmbytjeve të menjëhershme dhe ka shumë sipërfaqe të zhveshura”, tha Milevski për BIRN.
Ai konsideron se pothuajse askush në vend nuk i monitoron në mënyrë sistematike ngjarjet ekstreme klimatike.
“Ne jemi një mrekulli e gjallë në Evropë”, thotë ai.
Vizita jonë në terren tregoi se problemet me kanalet nuk janë kapërcyer as sot.
Ura e vogël mbi kanalin e Haraçinës, disa qindra metra para fshatit, shënon kufirin ndërmjet pjesës së pastruar, në drejtim të Haraçinës, dhe pjesës së papastruar, në drejtim të Stajkovcit. Në Çento dhe Singjeliq, uji mezi mund të shihet për shkak të kallamishteve. Në drejtim të Bërnjarcit, përveç bimësisë, ka edhe një sasi të konsiderueshme shishesh, mbeturinash dhe madje edhe qesesh të mëdha të zeza të mbushura me mbeturina.
Në arkivat e mediave mund të gjenden njoftime nga viti 2025 për pastrimin dhe mbulimin e 300 metrave të kanalit në Haraçinë, projekt me vlerë prej një milion eurosh i financuar nga Qeveria dhe i prezantuar si përmbushje e një premtimi parazgjedhor. Dy vjet më parë, Komuna njoftonte se kishte pastruar 1,1 kilometra kanal deri në kufirin me Komunën e Ilindenit dhe se kishte nënshkruar marrëveshje me ndërmarrjen shtetërore “Vodostopanstvo na Makedonija” për mirëmbajtjen e tij.
Ndër njoftimet e “Vodostopanstvo”, dega e së cilës “Skopsko Pole” është përgjegjëse për kanalet lokale, ka informacione për pastrime në Ilinden në vitin 2023, në Miladinovc në vitin 2019 e kështu me radhë.
Nga gjendja në terren dhe njoftimet e publikuara krijohet përshtypja se pastrimi është bërë vetëm pjesërisht, ndërsa pjesë të mëdha të kanaleve vazhdojnë të mbeten të papastruara, gjë që cenon funksionimin e të gjithë rrjetit.
Nuk arritëm të merrnim përgjigje nga ndërmarrja lidhur me efikasitetin e mirëmbajtjes.
A i ka parë dikush çarjet në rrugën unazore?
Dy muaj pas përmbytjes, Ndërmarrja Publike për Rrugë Shtetërore lidhi një kontratë emergjente me kompaninë “Transmet”, me vlerë prej 2,6 milionë eurosh, për rehabilitimin e segmentit të dëmtuar të rrugës unazore të Shkupit, me gjatësi prej rreth 1,5 kilometrash, ndërmjet nyjeve të Haraçinës dhe Stajkovcit.
Rruga unazore, ose më saktë mënyra se si ishte projektuar dhe ndërtuar, u përmend nga disa ekspertë si një prej faktorëve që kontribuuan në rritjen e dëmeve nga përmbytja.
Në një deklaratë për Deutsche Welle, një javë pas përmbytjes, profesori i Fakultetit të Ndërtimtarisë, Zhivko Veljanovski, tha se gjatë shqyrtimit të projektit nga fakulteti ishte këmbëngulur që të ndërtohej një sistem përmes të cilit uji të mos rridhte në sipërfaqe, por të drejtohej në kanal.
“Në këtë rast doli se, përgjatë rrugës, ajo sasi uji nuk kishte ku të shkonte dhe shkaktoi dëme”, deklaroi Veljanovski në vitin 2016.
Mediat raportuan se edhe Drejtoria për Punë Hidrometeorologjike kishte publikuar një analizë hidrologjike, në të cilën ishte konstatuar se nën autostradë nuk kishte numër të mjaftueshëm kanalesh.
Strategjia për mbrojtje nga ndryshimet klimatike “Shkupi Rezistent”, të cilën Qyteti i Shkupit e promovoi në vitin 2017, tetë muaj pas përmbytjes, përmban një analizë të hollësishme të shkaqeve të dëmeve të mëdha, të cilat sipas dokumentit vlerësoheshin në 30 milionë euro. Në të propozohen edhe masa strukturore për nivele të mesme dhe të larta mbrojtjeje.
Ndër të tjera, propozohej rregullimi i rrjedhave të rrëmbyeshme në zonat e sipërme, ndërtimi i barrierave në lumenj dhe përrenj në zonat e banuara, pastrimi dhe stabilizimi i disa shtretërve të lumenjve në Malin e Zi të Shkupit dhe në ultësirë, si dhe ndërtimi i një baseni mbajtës përgjatë rrugës unazore të Shkupit, për ta mbrojtur popullsinë në jug të rrugës nga përmbytjet.
Të gjitha këto masa ishin vlerësuar se do të kushtonin rreth tetë milionë euro.
Pjesa e strategjisë që trajtonte përmbytjet ishte përgatitur nga kompania konsulente e Shkupit “Point Pro”, ndërsa në hartimin e saj kishte punuar edhe eksperti Angel Panov.
“Këto ishin rekomandimet që dhamë. Nuk do të thotë se ato janë zgjidhjet e vetme; mund të ketë edhe të tjera. Por shohim se shumica e asaj që u rekomandua nuk është zbatuar. Përmbytja e dhjetë vjetëve më parë ishte vërtet një ngjarje e rrallë. Infrastruktura nuk mund të dimensionohet për t’i bërë ballë çdo ngjarjeje të tillë. Megjithatë, me masa më të mira parandaluese dhe përgatitje më të madhe, pasojat mund të zvogëlohen”, tha Panov për BIRN.
Përveç riparimeve të rrugës në vitet 2016 dhe 2017, gjatë dhjetë vjetëve të fundit Ndërmarrja Publike për Rrugë Shtetërore ka riparuar edhe një mur mbajtës pranë nënkalimit të autostradës, por jo në zonën e prekur nga përmbytjet, por në Komunën e Gjorçe Petrovit, në vitin 2025. Nuk ka informacione për ndërhyrje të tjera në këtë autostradë.
Ndërmarrjes i dërguam pyetje nëse çështja e kanaleve të ujit ishte shqyrtuar ndonjëherë, nëse ishte bërë rishikimi i projektit, nëse ishin identifikuar mangësi të këtij lloji dhe çfarë masash të tjera ishin ndërmarrë.
Nuk morëm përgjigje.
Pak pyllëzim, pak më shumë prerje
Përgjigje morëm vetëm nga ndërmarrja publike “Makedonski Šumi”, së cilës i dërguam pyetje se sa aksione pyllëzimi ishin realizuar në Malin e Zi të Shkupit, veçanërisht në zonat e prekura nga përmbytjet, me qëllim parandalimin e erozionit të mëtejshëm të tokës.
Nga ndërmarrja përmendën vetëm dy aksione: një në vitin 2022 në Rashtak, ku 2,5 hektarë u pyllëzuan me 3.200 fidanë frashri dhe akacieje, dhe një tjetër në rajonin e Likovës, që ndodhet në anën tjetër të malit dhe nuk është i dukshëm nga Shkupi.
Informacione për dy aksione të tjera mund të gjenden në internet. Në vitin 2019, pranë Straçincit, një prej vendeve më të prekura nga përmbytja, u mbollën 15.000 fidanë akacieje në një aksion ku mori pjesë edhe presidenti i atëhershëm, Stevo Pendarovski. Edhe 500 fidanë të tjerë akacieje u mbollën nga VMRO-DPMNE në vitin 2023, gjatë një aksioni të organizuar nga partia.
Në total, bëhet fjalë për më pak se 20.000 fidanë, të cilët, edhe nëse do të mbilleshin në një distancë prej dy deri në tre metrash nga njëri-tjetri, do të mbulonin një sipërfaqe prej rreth 100.000 deri në 120.000 metra katrorë. Kjo është afërsisht sa sipërfaqja e Kopshtit Zoologjik të Shkupit ose e pjesës së vjetër të Parkut të Qytetit.
Sipas matjeve të bëra përmes Google Earth, sipërfaqet e zhveshura të Malit të Zi të Shkupit, mbi Haraçinë, Bërnjarc dhe Straçinc, të cilat shihen qartë nga vendbanimet e prekura nga përmbytja, shtrihen në një territor 50 deri në 60 herë më të madh.
Dhjetë vjet pas përmbytjes, për këtë vjeshtë, “Makedonski Šumi” paralajmëron një aksion të madh pyllëzimi në Straçinc, me 270.000 fidanë të rinj.
Por, krahas pyllëzimit, Mali i Zi i Shkupit vazhdon edhe të pritet. Madje, në mënyrë të paligjshme.
Në vitin 2020, kur kujtimet nga përmbytja ishin ende të freskëta, ekoaktivistët paralajmëruan se në mal po gjenin pemë të prera ilegalisht nga hajdutët e druve.
Në vitin 2023, Policia Pyjore sekuestroi 400 metra kub dru të prerë ilegalisht në mal dhe arrestoi dhjetë persona për vjedhje druri. Këto të dhëna, sipas autorëve të portalit të specializuar “Pylltaria”, tregonin se në Malin e Zi të Shkupit funksiononte një “ekonomi paralele pyjore”.
Në një intervistë për BIRN, profesori i Fakultetit të Pylltarisë, Ivan Blinkov, shpjegon se si pyjet ndihmojnë në parandalimin e dëmeve të mëdha dhe të erozionit gjatë reshjeve të rrëmbyeshme.
“Së pari, ato ndalojnë dhe zbusin goditjen e pikave të shiut, ndërsa më pas rrënjët ndihmojnë që uji të depërtojë në tokë. Por bëhet fjalë për një shtresë prej rreth pesëdhjetë centimetrash. Kur ajo ngopet, uji fillon të lëvizë poshtë”, thotë Blinkov.
Menaxhimi kundër erozionit është i rëndësishëm, shton profesori, sepse gjatë shirave të rrëmbyeshëm një pjesë e madhe e masës që zbret nga shpatet përbëhet nga uji, ndërsa pjesa tjetër nga dheu dhe materiali i gërryer. Pamjet e regjistruara menjëherë pas përmbytjes treguan se rrugët, oborret dhe bodrumet ishin të mbushura jo vetëm me ujë, por edhe me baltë.
Megjithatë, Blinkov thekson se jo gjithçka mund t’i atribuohet mungesës së pyjeve. Sipas tij, sasia e ujit ishte jashtëzakonisht e madhe, kanalet nuk mirëmbaheshin, ndërsa mungesa e planifikimit urban në vendbanimet poshtë malit kontribuoi edhe më shumë në përmasat e dëmeve.
Ai shton se kishte ekzistuar edhe një projekt për ndërtimin e një kanali të ri unazor nën Malin e Zi të Shkupit, mbi rrugën unazore, por ai nuk është realizuar.
Profesori kujton se përmbytjet dhe erozioni nga Vodno përbënin një problem të madh për Shkupin rreth një shekull më parë, por me pyllëzimin dhe ndërtimin e kanaleve problemi ishte vënë nën kontroll.
Mbrojtja dhe planifikimi – nga projekti në projekt
Përmbytjet në Shkup, thotë Blinkov, erdhën pas disa ngjarjeve “paralajmëruese” gjatë vitit 2015.
Pelagonia u përmbyt në shkurt të vitit 2015. Nga vërshimi i lumenjve u prekën edhe Shtipi dhe pjesë të tjera të Maqedonisë Lindore. Më vonë, në gusht, përmbytjet në Malin Sharr morën katër jetë në Shipkovicë, tre prej të cilëve ishin fëmijë.
Të gjitha këto ngjarje nxitën realizimin e një sërë projektesh për mbrojtjen nga përmbytjet dhe menaxhimin e pellgjeve lumore, të mbështetura nga donatorë të huaj.
Në to u përfshinë rajoni i Pollogut, Drini i Zi, Strumica, pjesë të Vardarit dhe zona të tjera. Një projekt vazhdon të zbatohet edhe sot, me synimin për zbatimin e Direktivës së BE-së për Përmbytjet.
Por, a do të thotë kjo se vendi sot është më i mbrojtur sesa ishte dhjetë vjet më parë?
“Diçka ka lëvizur. Janë realizuar shumë projekte. Por nuk kemi kapacitete të mjaftueshme. Fakulteti i Ndërtimtarisë nuk ka njerëz të mjaftueshëm, as Fakulteti i Pylltarisë, mungojnë inxhinierët dhe nuk ka një qasje serioze nga institucionet që merren me menaxhimin e ujërave”, thotë Blinkov.
Ai shton se projektet nuk kanë qenë të kota. Përkundrazi, ato janë shumë të rëndësishme, sepse tashmë ekziston një bazë, ka plane menaxhimi dhe dihet më qartë se kush duhet të bëjë çfarë.
Projektet kanë përmirësuar edhe kapacitetet e Drejtorisë për Punë Hidrometeorologjike për paralajmërim të hershëm, tha për BIRN drejtori i këtij institucioni, Atanas Ugrinski.
Sipas tij, sistemi i paralajmërimit përbëhet nga stacione matëse, programe kompjuterike për parashikim, monitorim satelitor ose kombinim i pajisjeve dhe teknologjive të ndryshme.
“Pajisjet sigurohen kryesisht nga donatorët, sepse buxheti ynë është i vogël. Ka mbetur pothuajse në nivelet e dikurshme. Ndodh që sisteme të caktuara të vjetrohen dhe duhet të zëvendësohen, ndërsa ne pajisjet e reja i sigurojmë përmes projekteve”, thotë Ugrinski.
Ai vlerëson se sot Drejtoria është më e përgatitur për të parashikuar situata emergjente sesa dhjetë vjet më parë. Institucioni ka më shumë përvojë dhe teknologjia ka përparuar, por, sipas tij, problemi më i madh mbetet mungesa e burimeve njerëzore.
“Nëpërmjet një projekti kishim një programues të shkëlqyer, i cili na ndihmoi shumë për ta përmirësuar punën tonë. Por, kur projekti përfundoi, ai u largua. Na përgatiti aq sa mundi dhe ne disi arrijmë ta mirëmbajmë sistemin, por nuk mund të bëjmë gjithçka vetë”, thotë Ugrinski, duke përshkruar problemin me mungesën e stafit, i cili duket se nuk prek vetëm institucionin e tij.
Për njerëzit, shtëpitë e të cilëve u dëmtuan nga përmbytja, problemet e institucioneve, hartimi i studimeve dhe përqindja e zbatimit të projekteve për një Shkup më rezistent nuk janë pjesë e shqetësimeve të tyre të përditshme.
Ata kanë përgjegjësitë e tyre, shkojnë në punë ose, si Qamili, merren me bujqësi dhe kujdesen për familjet e tyre. Por jeta e tyre mbetet e ndarë në dy periudha: para dhe pas përmbytjes.
Ajo që i bashkon është mungesa e besimit se shteti do të bëjë mjaftueshëm për të parandaluar përsëritjen e një tragjedie të tillë.
Prandaj, sa herë që nisin reshje të rrëmbyeshme, ata e shikojnë qiellin me frikë dhe shpresojnë që këtë herë uji t’i anashkalojë shtëpitë e tyre.
