Në katin e gjashtë të Gjykatës Penale ndodhet një sallë gjyqi ku kamerat televizive nuk lejohen. Nuk ka publik, ndërsa gjyqtarët nuk veshin toga gjyqësore, shkruan Prizma, përcjell Nistori.
Historitë për të cilat publiku më parë ka mësuar nga mediat shpesh përfundojnë pikërisht aty: “I mituri sulmon nxënësit me thikë”, “Fëmijët abuzojnë me një vajzë”, “15-vjeçari drejton një kamion”…
Fëmijët vijnë në këtë sallë gjyqi si të pandehur. Ata gjykohen për dhunë, vjedhje, lëndime të rënda trupore, ndërmjetësim në shitjen e drogës…
Pikërisht në këtë sallë gjyqtari përpiqet të kompensojë atë që familja, shkolla dhe institucionet nuk kanë arritur ta bëjnë më herët – edukimin.
Ndryshe nga gjykimi i të rriturve, sistemi i drejtësisë për të miturit bazohet në parimin se dënimi është zgjidhja e fundit. Një fëmijë që është në rrezik ose në konflikt me ligjin, para së gjithash, duhet të riedukohet, në mënyrë që të bëhet një qytetar i vetëdijshëm dhe i përgjegjshëm në shoqëri.
Analiza e BIRN-it tregon se, ndërsa numri i fëmijëve të dënuar në Maqedoninë e Veriut po zvogëlohet, dhuna mes fëmijëve është në rritje.
“Në fund do të më përqafojnë”
Në Gjykatën Penale punojnë dy gjyqtarë të specializuar për çështjet që përfshijnë fëmijë. Njëra prej tyre është Vesna Kostova-Spasseska. Në sallën e saj të gjyqit kanë kaluar qindra fëmijë të akuzuar për vjedhje, dhunë, posedim droge dhe kontrabandë. Ajo është 65 vjeçe, por vazhdon të gjykojë, sepse beson se përvoja e saj mund të bëjë ndryshim.
Ajo vepron në bazë të urdhër-arresteve, cakton masat e paraburgimit dhe masat edukative, si dhe shqipton dënime me burg.
Ndryshe nga kolegët e saj në gjykata të tjera, të cilët gjykojnë lloje të ndryshme çështjesh, ajo merret vetëm me raste që përfshijnë fëmijë. Për BIRN-in, ajo ndau përvojën e saj se çfarë ndodh kur një fëmijë përballet me drejtësinë.
“Ata janë shumë të sinqertë dhe të hapur, tregojnë gjithçka. Nuk ka manipulim, nuk ka kalkulime”, tha Kostova-Spasseska për BIRN-in.
Megjithatë, përshtypja e saj është se në fillim fëmijët nuk ndihen shumë rehat kur paraqiten para saj.
“Ata nuk e dinë se çfarë janë veprat penale, ky është problemi. Nuk janë të vetëdijshëm”, shpjegon gjyqtarja, duke rikujtuar se gjykata është instanca e fundit që duhet të përpiqet ta korrigjojë sjelljen e tyre.
Sipas saj, qëllimi i Ligjit për Drejtësinë për Fëmijët, në bazë të të cilit ajo vepron, nuk është ndëshkimi i fëmijës.
“Qëllimi është edukimi ose riedukimi dhe ekspozimi sa më i vogël i fëmijës ndaj procesit gjyqësor.”
Në proces marrin pjesë edhe dy gjyqtarë porotë – një edukator dhe një profesor – pasi ligji kërkon që anëtarët e jurisë që gjykojnë fëmijët të jenë profesionistë nga fusha e arsimit.
Por ky nuk është dallimi i vetëm krahasuar me procedurat ndaj të rriturve. Kushtet për gjykimin e një fëmije janë shumë më të rrepta. Edhe punonjësit e policisë që bisedojnë me fëmijë të dyshuar për kryerjen e një vepre penale duhet të jenë të trajnuar posaçërisht për këtë. Ligji kërkon që jo vetëm ata, por të gjithë profesionistët që merren me fëmijë, të kenë dhjetë vjet përvojë në këtë fushë.
“Ne nuk mbajmë toga”, thotë gjyqtarja, duke shpjeguar detyrimin ligjor që kërkon që gjykata të ketë një qasje më pak formale ndaj fëmijëve.
Dënimi me burg mund t’i shqiptohet një fëmije mbi 16 vjeç.
Kusht është që fëmija të ketë kryer një vepër penale për të cilën parashikohet dënim me pesë vjet burg ose më shumë. Vepra penale duhet të jetë kryer në rrethana veçanërisht rënduese dhe me shkallë të lartë të përgjegjësisë penale, ndërsa shqiptimi i një mase edukative të konsiderohet i pajustifikueshëm.
Në procedurat ndaj fëmijëve, publiku përjashtohet. Kur bëhet fjalë për kundërvajtje, sipas gjyqtares, e gjithë procedura duhet të përfundojë brenda nëntë muajve, ndërsa procedura penale brenda një viti, ose brenda një viti e gjysmë për veprat më të rënda penale.
Në çështjet penale, gjithçka fillon me prokurorin, i cili duhet t’i paraqesë gjykatës kërkesë për mbajtjen e një seance përgatitore. Gjykata e merr në pyetje fëmijën në praninë e prindit dhe avokatit mbrojtës, pasi paraprakisht është siguruar mendimi i Qendrës për Punë Sociale.
Metoda e marrjes në pyetje përshtatet me moshën e fëmijës, shpjegon gjyqtarja.
“E gjithë dëshmia zhvillohet si një rrëfim. Këtu nuk ka pyetje dhe përgjigje. Nënat ndonjëherë përpiqen ta formalizojnë bisedën.”
Çdo vendim gjyqësor që ka të bëjë me një fëmijë rishikohet detyrimisht çdo gjashtë muaj.
Vendimet më të shpeshta janë mbikëqyrja e shtuar nga prindi ose kujdestari, mbikëqyrja nga Qendra për Punë Sociale dhe, në raste të caktuara, dërgimi në një familje kujdestare. Në varësi të zbatimit ose moszbatimit të masës së shqiptuar nga gjykata, caktohet një seancë tjetër, thirren sërish të gjithë pjesëmarrësit në procedurë dhe vendimi rishqyrtohet.
“Në fund do të më përqafojnë”, thotë ajo duke buzëqeshur.
Jo sepse i ka liruar, por sepse gjatë procedurës fëmija ka arritur të kuptojë se çfarë ka qenë e gabuar në sjelljen e tij.
Gjyqtarja thotë se është përballur edhe me raste të fëmijëve përsëritës të veprave penale, përkatësisht fëmijëve ndaj të cilëve më parë janë shqiptuar masa ose dënime dhe të cilët sërish kanë rënë në konflikt me ligjin.
Sipas saj, fitorja më e madhe për një gjyqtar që punon me fëmijë nuk është numri i vendimeve të dhëna, por numri i fëmijëve që ka arritur t’i drejtojë drejt një jete më të mirë.
Shpesh, pasojat e asaj që ajo përpiqet të korrigjojë përmes vendimeve të saj shfaqen disa vite më vonë para kolegëve që gjykojnë të rriturit.
Gjyqtarja Sandra Krstic, e cila gjykon të rriturit, i tha BIRN-it se pasojat e parandalimit të dështuar shpesh shihen disa vite më vonë – në gjykatat për të rritur.
“Kam shumë të pandehur që më parë kanë pasur raste si të mitur. Më së shpeshti bëhet fjalë për drogë, grabitje, dhunë… Kohët e fundit kam pasur shumë raste të tilla.”
Ajo është përballur edhe me situata kur prindërit marrin përsipër fajin për veprën penale, për shembull për drogën e gjetur te një fëmijë i mitur. Ka pasur edhe raste të tjera kur “fëmijët që kanë qenë viktima më vonë bëhen autorë”.
Në rritje rastet që përfshijnë dhunë
Një analizë e BIRN-it, e bazuar në të dhënat e Entit Shtetëror të Statistikës, tregon se gjatë 17 vjetëve, përkatësisht nga viti 2009 deri në vitin 2025, në vend janë dënuar 7.122 fëmijë për vepra të ndryshme. Mesatarisht, kjo nënkupton mbi 400 fëmijë në vit.
Shifrat tregojnë se vitin e kaluar kishte më pak fëmijë të dënuar dhe se, përgjatë viteve, është shënuar një tendencë rënëse.
Megjithatë, kur bëhet fjalë për dhunën, tendenca është e kundërt.
Gjatë tre vjetëve të fundit janë shqiptuar pothuajse po aq vendime për raste dhune – 154 – sa gjatë gjashtë vjetëve të mëparshëm, kur ishin shqiptuar 166.
Përveç dhunës, ndër veprat e tjera penale për të cilat ndiqen fëmijët janë vjedhja, grabitja e rëndë dhe rrezikimi i sigurisë në komunikacion. Në rritje janë edhe veprat penale kundër lirisë seksuale dhe moralit seksual.
Gjykatat më së shpeshti kanë shqiptuar masa edukative, përkatësisht mbikëqyrje nga familja ose kujdestarët. Një tjetër masë e shpeshtë është mbikëqyrja e shtuar nga Qendra për Punë Sociale, ndërsa masat institucionale, si qëndrimi në një institucion edukativ ose në një shtëpi edukative-korrektuese, janë më të rralla.
Gjyqtarja Kostova-Spasseska është e kënaqur me mënyrën se si zbatohet mbikëqyrja e shqiptuar nga qendrat për punë sociale, gjë që, sipas saj, tregon se masat e kanë arritur qëllimin.
“Interesi më i mirë i fëmijës është më i rëndësishmi”, thekson ajo.
Në periudhën nga viti 2017 deri në vitin 2025, gjykatat kanë shqiptuar 40 dënime me burg ndaj fëmijëve, ndërsa numri i procedurave për kundërvajtje ndaj fëmijëve është më i lartë se ai i procedurave penale.
Të dhënat e siguruara nga Gjykata Penale në Shkup tregojnë se vetëm brenda një viti e gjysmë gjykata ka shqiptuar pothuajse 200 qortime ndaj fëmijëve për sulme fizike, përleshje dhe shkelje të dispozitave ligjore që lidhen me automjetet dhe përdorimin e mjeteve piroteknike.
Parandalimi i delikuencës së fëmijëve
Meqenëse parandalimi është më i rëndësishëm se ndëshkimi, në vend funksionon Këshilli Shtetëror për Parandalimin e Delikuencës së Fëmijëve dhe Drejtësinë për Fëmijët.
Ky është një organ që lidh të gjithë aktorët e përfshirë në edukimin dhe mbrojtjen e interesit më të mirë të fëmijëve: policinë, qendrat për punë sociale, këshillat lokale për parandalimin e delikuencës së fëmijëve, prokurorinë, gjykatat, avokatët e fëmijëve dhe organizatat e shoqërisë civile.
Nga Këshilli i thanë BIRN-it se po punojnë në mënyrë aktive për forcimin e bashkëpunimit ndërinstitucional, përmes trajnimeve, bashkëpunimit të vazhdueshëm me sektorin civil dhe masave e aktiviteteve të tjera.
Sallë e posaçme gjyqi për fëmijët
Kryetarja e gjykatës, Daniela Dimovska, i tha BIRN-it se po shqyrtohet një projekt për përshtatjen e një salle të posaçme gjyqi për fëmijët.
Në mënyrë të ngjashme, edhe në stacionet policore ku merren në pyetje fëmijët duhet të ketë dhoma të posaçme, ndërsa aktualisht ekzistojnë vetëm dy të tilla.
“Theksi në këto procese duhet të jetë te parandalimi dhe jo te represioni”, theksojnë nga Këshilli.
Sipas tyre, nevojitet një analizë e faktorëve të rrezikut që kontribuojnë në shfaqjen e formave të reja të sjelljes së dhunshme te fëmijët.
Raporti vjetor për punën e këtij organi për vitin 2024 evidenton si një nga problemet kryesore mungesën e mjeteve financiare të komunave për funksionimin e këshillave komunalë për parandalimin e delikuencës së fëmijëve – organe që duhet t’u përgjigjen nga afër nevojave të komunitetit lokal.
Në këto këshilla komunalë marrin pjesë përfaqësues të policisë, Ministrisë së Politikës Sociale, Demografisë dhe Rinisë, qendrave për punë sociale, këshillave të prindërve në shkolla, Unionit të Nxënësve të Shkollave të Mesme, Odës së Avokatëve, shoqatave dhe fondacioneve, si dhe një prokuror publik dhe një gjyqtar për fëmijë.
Edhe pse raporti për vitin 2025 është ende në përgatitje, nga Këshilli thonë se gjatë vitit të kaluar gjithnjë e më shumë komuna e kanë njohur rëndësinë e këtij detyrimi.
Elena Georgievska nga Shoqata Maqedonase e Juristëve të Rinj, organizatë e shoqërisë civile që bashkëpunon me Këshillin në projektet që lidhen me fëmijët, thotë se aktualisht “sistemi reagon më shumë sesa parandalon”.
“Është e rëndësishme të aktivizohen këshillat komunalë të parashikuar me ligj për parandalimin e delikuencës së fëmijëve. Këto këshilla kanë potencialin të jenë pika kyçe ku bashkohen të gjitha hallkat e sistemit.”
Georgievska vlerëson se duhet të ndërtohet një sistem që, në vend se të merret vetëm me pasojat, do të investojë në mbështetjen e hershme, përfshirjen e fëmijëve dhe masat me efekt afatgjatë.
“Delikuenca e fëmijëve nuk zgjidhet në sallën e gjyqit apo me ndëshkim, por parandalohet në komunitet.”
