Sead Zimeri
Filozof
Jetojmë në një botë që funksionon sipas logjikës së dominimit. Të fortët i nënshtrojnë të dobëtit—jo domosdoshmërisht nga ligësia, por thjesht sepse munden. Që nga perandoritë e lashta deri te gjeopolitika bashkëkohore, mësimi përsëritet: nëse nuk je i fortë, je i cenueshëm; nëse nuk je i njohur, je i përjashtuar. Dramaturgu romak Plauti e përmblodhi ashpër: homo homini lupus est—njeriu është ujk për njeriun. Hobbes e ktheu këtë në një antropologji politike. Dhe marrëdhëniet ndërkombëtare vazhdojnë ta konfirmojnë.
Ajo që vlen për individët vlen edhe për shtetet. Kombet më të fuqishme e imponojnë vullnetin e tyre mbi ato më të dobëta. Ata që nuk nënshtrohen përballen me sanksione, izolim, ose në raste të tjera—me dhunë të drejtpërdrejtë. Megjithatë, llogaritja e forcës nuk reduktohet në madhësi ushtarake apo peshë ekonomike. Madhësia nuk është fat. Ajo që ka rëndësi është njohja. Kombet që perceptohen si të barabarta trajtohen me respekt. Ata që nuk perceptohen si të tillë, trajtohen si pengesë, si instrument, ose si një problem që duhet menaxhuar.
Merrni si shembull pohimin e njohur se “demokracitë nuk luftojnë me njëra-tjetrën.” Kjo shpesh merret si provë e një paqeje demokratike. Por paqja, në thelb, nuk buron nga forma e regjimit, por nga mënyra se si shtetet e shohin njëra-tjetrën si të barabarta. Demokracitë—veçanërisht ato liberale—janë zakonisht të zhvilluara në mënyrë të krahasueshme, institucionalisht të qëndrueshme dhe kulturalisht të sigurta në vetvete. Ato e njohin njëra-tjetrën si pjesë të të njëjtit rreth. Njohja, jo tipi i regjimit, është faktori që ruan paqen.
Përfundimi është i ftohtë: nëse nuk perceptohesh si i barabartë, je i ekspozuar—jo vetëm ndaj margjinalizimit, por ndaj një trajtimi që të përjashton si subjekt politik i barabartë. Nuk je partner, por objekt. Ky është një rrezik që nuk u kanoset vetëm kombeve të vogla, por edhe të gjitha identiteteve të margjinalizuara. Nëse nuk je i dukshëm, je i padukshëm. Dhe nëse je i dukshëm por pa respekt, je vetëm një problem i radhës.
A ka rrugëdalje nga kjo gjendje?
Besoj se po. Por rruga nuk kalon përmes lajkatimit apo rebelimit si qëllim në vetvete. Nënshtrimi është poshtërues; sfida e zbrazët nuk mjafton. Njohja duhet të fitohet—por jo përmes imitimeve, as përmes viktimizimit. Ajo duhet të fitohet përmes vlerës reale. Kjo do të thotë të investosh në ato gjëra që e bëjnë një shoqëri të respektueshme në sytë e të tjerëve dhe në vetëdijen e saj: arritje shkencore, krijimtari artistike, peshë kulturore dhe një përkushtim publik ndaj integritetit intelektual dhe etik.
Investimi më i qëndrueshëm që një shoqëri mund të bëjë është në arsim—jo vetëm si mjet për rritje ekonomike, por si themel për barazi simbolike. Është arsimi që formon mendimtarët, shpikësit, shkrimtarët dhe mësuesit—krijuesit e një zëri kombëtar që nuk mund të shpërfillet. Është arsimi që i jep të margjinalizuarit mjetet për të folur, për të kundërshtuar narrativat e imponuara dhe për të kontribuar me dinjitet në të mirën e përbashkët globale.
Por arsimi vetë nuk mjafton. Ai duhet të shoqërohet me një kulturë qytetare të përkushtuar, të formësuar nga ajo që Max Weber e quante etikë protestante: punë, disiplinë dhe një orientim drejt përgjegjësisë afatgjatë, jo përfitimeve të shpejta. Kjo nuk është një thirrje për moralizim të varfërisë, as për romantizim të sakrificës. Është një insistim që liria pa përkushtim humbet, dhe talenti pa kultivim zhduket.
Të trajtohesh si i barabartë nga të tjerët nuk është luks moral, por kusht për të mos u përjashtuar. Nëse nuk perceptohesh si i tillë, je i cenueshëm—i përbuzur, i nënshtruar ose i fshirë nga rendi simbolik dhe politik. Për ta shmangur këtë, duhet të bëhemi një shoqëri që nuk mund të shpërfillet—sepse prodhon vlerë, jo zhurmë; gjykim, jo servilizëm. Dhe kjo kërkon një investim të vazhdueshëm në të vetmen formë fuqie që nuk blihet e as huazohet: arsimi, i kuptuar si kultivim i kapaciteteve, i mendimit kritik dhe i peshës kulturore. Nuk është garanci për barazi—por pa të, nuk ka as bazë për ta kërkuar atë.
*Shkrimi është shkruar në veçanti për Nistori.com. Të drejtat e botimit i kanë vetëm Nistori dhe autori. Qëndrimet e autorëve jo me domosdoshmëri pajtojnë me politikën redaktuese të portalit.
