Buxheti i vitit 2026 është realist dhe përfaqëson një hap drejt konsolidimit fiskal, por rritja e parashikuar e të ardhurave është shumë modeste dhe nuk jep sinjale se ekonomia informale do të reduktohet më në fund. Kjo është pjesë e përfundimeve kryesore të Këshillit Fiskal , i cili paralajmëron se pa një disiplinë më të madhe dhe një mbledhje më efikase të taksave, shteti do të vazhdojë të funksionojë me hapësirë të kufizuar fiskale. Këshilli thekson edhe një herë rëndësinë e një procesi më të mirë buxhetor, planifikimit të kujdesshëm të investimeve kapitale dhe përfshirjes së plotë të borxheve të prapambetura të ndërmarrjeve dhe institucioneve publike në borxhin publik. “Këshilli Fiskal vlerëson se parashikimet e Buxhetit për vitin 2026 janë realiste, madje konservatore, në pothuajse të gjithë komponentët, veçanërisht në fushën e shpenzimeve publike, të cilat po rriten me një ritëm më të ngadaltë se të ardhurat publike”, thuhet në opinionin e Këshillit Fiskal.
Sipas Këshillit Fiskal, Buxheti i parashikuar për vitin 2026 synon konsolidimin gradual fiskal, i cili është i nevojshëm për përafrimin gradual me Strategjinë Fiskale për vitet 2026-2030 Në mendimin e tyre thuhet se shpenzimet kapitale të parashikuara prej 40.5 miliardë denarësh, ose 3.6 për qind e PBB-së, janë me të vërtetë më të ulëta se Buxheti aktual për vitin 2025, por ato duhet të zbatohen në kohën e duhur, gjë që do të jetë edhe më produktive për aktivitetin ekonomik. Këshilli Fiskal vlerëson se një parashikim i tillë është shumë më realist për një buxhet bazë, sesa të ketë parashikime të larta të shpenzimeve kapitale që më pas rezultojnë në realizim të ulët dhe shndërrim të tyre në shpenzime aktuale më vonë gjatë vitit. “Shpenzimet kapitale janë parashikuar në 40.5 miliardë denarë ose 3.6 për qind të PBB-së, që është dukshëm nën nivelin e parashikuar në Buxhetin e vitit 2025, gjegjësisht nëse krahasohen me buxhetin e miratuar fillimisht për vitin 2025, shpenzimet kapitale tani janë buxhetuar në një nivel më të ulët për deri në 20 për qind. Duke marrë parasysh realizimin e shpenzimeve kapitale që nga tremujori i tretë prej 20 miliardë denarë ose vetëm 43 për qind të shumës së buxhetuar, edhe shpenzimet kapitale të tilla të reduktuara në buxhetin e propozuar të vitit 2026 janë të vështira për t’u realizuar plotësisht”, thuhet në mendim.
Këshilli Fiskal beson se parashikimi për rritjen ekonomike në vitin 2026 prej 3.8 për qind është optimist, veçanërisht krahasuar me parashikimet e institucioneve financiare ndërkombëtare (FMN-së dhe Bankës Botërore). Nga njëra anë, kjo qasje sjell optimizëm dhe vendos një objektiv ambicioz që krijon presion pozitiv për arritje, por nga ana tjetër, mund të paraqesë edhe një rrezik të caktuar fiskal, nëse shërben si nxitje për zgjerim fiskal.
Projeksionet fiskale konservatore të të ardhurave dhe shpenzimeve publike, sipas mendimit të Këshillit Fiskal, përfaqësojnë politika fiskale të moderuara për vitin 2026, të cilat, nëse zbatohen në mënyrë të disiplinuar, padyshim që do të kenë një efekt pozitiv në procesin e konsolidimit fiskal. Lidhur me përcaktimin që borxhi publik total nuk duhet të kalojë 60 për qind të PBB-së nominale, dhe që borxhi publik i garantuar nuk duhet të kalojë 15 për qind të PBB-së nominale, Këshilli Fiskal tregon se ky rregull, të paktën sipas dinamikës aktuale të zbatimit të Buxhetit të vitit 2025, tregon se shuma e borxhit publik është rreth 60 për qind e PBB-së, pa llogaritur në të detyrimet e papaguara dhe të papaguara.
Projektbuxheti për vitin 2026 nuk jep një projeksion për nivelin e borxhit të përgjithshëm publik, por sipas të gjithë komponentëve të projektuar (të ardhurat publike, shpenzimet publike, deficiti buxhetor, rritja ekonomike etj.), nëse ato menaxhohen dhe zbatohen në mënyrë të disiplinuar, nuk ka rrezik fiskal që borxhi publik të kalojë nivelin prej 60 për qind të PBB-së. Megjithatë, duhet të kihet parasysh se huamarrja neto e brendshme për vitin 2026 është planifikuar në 24 miliardë denarë ose rreth 400 milionë euro, dhe huamarrja neto e jashtme është planifikuar në 30 miliardë denarë ose rreth 500 milionë euro.
Por, siç theksohet, nëse zbatohet rekomandimi i vitit të kaluar i Këshillit Fiskal (pavarësisht përkufizimit “të brendshëm” të borxhit publik), për të përfshirë në borxhin publik detyrimet e papaguara të institucioneve dhe ndërmarrjeve publike në përputhje me metodologjinë e statistikave fiskale të BE-së, të cilat aktualisht, sipas të dhënave në sistemin ESPEO, arrijnë në rreth 700 milionë euro (rreth 3.5 për qind të PBB-së), atëherë borxhi publik do të arrinte në mbi 62 për qind!
Kësaj i duhet shtuar fakti se shpesh ndodh që garancitë e dhëna nga Ministria e Financave për ndërmarrjet publike dështojnë dhe borxhi merret përsipër dhe paguhet nga Ministria e Financave. Ky është një problem serioz pavarësisht përpjekjeve të Ministrisë së Financave për t’i regjistruar këto fonde si të arkëtueshme, duke marrë parasysh gjendjen financiare të ndërmarrjeve publike. Prandaj, miratimi i garancive duhet t’i nënshtrohet kritereve shumë të forta dhe të rrepta në mënyrë që të parandalohen efektet e paplanifikuara si në buxhet ashtu edhe në borxhin publik. Përveç kësaj, duhet theksuar se një rrezik serioz fiskal ekziston edhe në koston e financimit (normat e interesit) të Buxhetit të vitit 2026, pasi tregjet e kapitalit (të paktën ato vendase) nuk tregojnë ende një tendencë për të përmirësuar kushtet e financimit, tregon Këshilli Fiskal.
Ata gjithashtu theksojnë se është “e domosdoshme” të vazhdohet me konsolidimin gradual të Fondit Pensional, sidomos duke pasur parasysh që nevoja për transferta nga Buxheti për të financuar Fondin është vazhdimisht në rritje. Në të njëjtën kohë, Këshilli Fiskal rekomandon disiplinë më të madhe në menaxhimin e financave publike tek të gjithë përdoruesit e buxhetit, me fokus të veçantë tek njësitë e vetëqeverisjes lokale.
Përderisa Buxheti i Shtetit hyn në fazën e debatit parlamentar, Instituti për Analiza Ekonomike Finance Think ka lëshuar gjithashtu reagimin e tij. Edhe pse Propozim-buxheti për vitin 2026 flet për kontroll të rreptë të detyrimeve të reja buxhetore dhe respektim të parimeve të ekonomisë dhe efikasitetit, ai nuk i shqyrton fare detyrimet e prapambetura dhe të papaguara të përdoruesve të buxhetit. Mungon analiza ose vlerësimi i borxheve të akumuluara në sektorin publik – veçanërisht në kujdesin shëndetësor, bashkitë dhe ndërmarrjet publike – të cilat tradicionalisht përfaqësojnë një rrezik serioz për stabilitetin fiskal.
Edhe pse Projektbuxheti për vitin 2026 flet për kontroll të rreptë të angazhimeve të buxhetit të ri dhe respektim të kushteve të ekonomisë dhe efikasitetit, ai nuk e trajton detyrimin për ta bërë këtë tashmë, për të mbrojtur përdoruesit e buxhetit. Mungon analiza e vlerësimeve dhe borxheve të akumuluara në sektorin publik – veçanërisht në kujdesin shëndetësor, bashkitë dhe ndërmarrjet publike – të cilat tradicionalisht përfaqësojnë një rrezik serioz për stabilitetin fiskal.
Parashikimi i rritjes ekonomike apo PBB-së mbështetet veçanërisht nga intensifikimi i projekteve kyçe të infrastrukturës, cikli i investimeve lokale dhe mbështetja e shtuar për investimet private nga linja e kreditit hungarez. Megjithatë, norma e parashikuar e rritjes ekonomike prej 3.8 për qind mbetet nën presion nga pasiguritë në mjedisin ekonomik global, kryesisht nga efektet e politikës tarifore të SHBA-së në ekonominë evropiane dhe në zinxhirët e furnizimit.
Parashikimi i inflacionit prej 2.5 për qind është në përputhje me politikën monetare kufizuese dhe angazhimet dhe qëllimet e deklaruara për mbështetje fiskale. Megjithatë, “ngërçi” i inflacionit mund të kërcënojë arritjen e këtij objektivi dhe buron kryesisht nga efekti pro-inflacionar i politikës fiskale përmes politikave të pagave dhe pensioneve, të cilat rrisin të ardhurat nominale të popullsisë. Një rritje e pagave dhe pensioneve që nuk është në përputhje me rritjen e vlerës së shtuar në ekonomi do ta lërë normën e inflacionit në një nivel më të lartë dhe të vazhdueshëm se sa është e dëshiruar.
Gjithashtu, parashikohet rritje nominale e të ardhurave buxhetore prej 3.5 për qind si dhe rritje nominale e shpenzimeve buxhetore prej 2.6 për qind, me rritjen e kostove të pagave prej 7 për qind, rritjen e kostove të mallrave dhe shërbimeve prej -0.5 për qind dhe rritjen e kostove të pensioneve prej 9.7 për qind. Megjithatë, parashikime të tilla fshehin rreziqe të konsiderueshme. Parashikimi për rritjen e të ardhurave totale bazohet në të ardhurat e parashikuara për vitin 2025 me ribalancimin e buxhetit, të cilat nuk ka gjasa të realizohen. Kjo u theksua në komentin e mëparshëm nr 40 të mbi Projektbuxhetin e Republikës së Maqedonisë së Veriut për vitin 2025 (19 nëntor 2024), në të cilin u vlerësua se një rritje e të ardhurave buxhetore prej 12.8 për qind është e pabesueshme, gjë që tani po konfirmohet. Për 9 muajt e parë të vitit 2025, realizimi i të ardhurave buxhetore është vetëm 67 për qind. Me këtë dinamikë të realizimit të të ardhurave buxhetore për këtë vit, rrjedh se projeksioni i të njëjtave për vitin 2026 është 12.1 për qind më i lartë, që është një projeksion jorealist. Njëherësh, në 9 muajt e parë të vitit 2025, realizimi i shpenzimeve totale është më i ulët se shuma proporcionale për periudhën, me përjashtim të pagave (71.8 për qind), transfertave në Fondin Pensional (73.9 për qind), në Fondin e Shëndetësisë (70.8 për qind) dhe pagesave të interesit (76.4 për qind). Me këto parashikime, deficiti buxhetor parashikohet në një nivel prej 3.5 për qind të Produktit të brendshëm bruto të parashikuar, që është një shenjë e mirë e konsolidimit fiskal, megjithëse mbetet mbi rregullin fiskal prej 3 për qind të parashikuar në Ligjin e Buxhetit. Në përgjithësi, ky projektbuxhet bën një ndryshim të lehtë por të rëndësishëm strukturor, në një drejtim pozitiv, krahasuar me të gjitha buxhetet e dekadave të mëparshme e më shumë.
Finance Think më tej thekson se mungon një sistem për monitorimin dhe vlerësimin e rezultateve të shpenzimeve publike, as nuk ka tregues të qartë që do të lejonin vlerësimin nëse programe të caktuara po kontribuojnë vërtet në rritjen ekonomike, përmirësimin e shërbimeve ose përfshirjen sociale. Edhe pse përmenden digjitalizimi dhe krijimi i sistemeve të integruara financiare, fokusi i tyre është kryesisht administrativ, jo analitik. Kështu, transparenca fiskale mbetet deklarative, pa një lidhje të vendosur midis fondeve të shpenzuara dhe rezultateve të arritura, gjë që kufizon kapacitetin e buxhetit për të qenë një mjet i vërtetë për llogaridhënie publike dhe menaxhim racional të burimeve. /Koha/
