Pacientët që kanë nevojë për veshkë janë grupi më i madh në listën e pritjes për organe. Shumica e rreth 1.600 pacientëve në dializë presin për transplant veshke nga një dhurues i ndjerë – disa prej tyre për dekada, e disa kurrë nuk e marrin një të tillë. Në vitin 2025, familjet e tre donatorëve ranë dakord të dhuronin organet e tyre, përcjell Nistori.
Ajo u diagnostikua me sëmundjen në moshën tetëvjeçare. Në moshën 16-vjeçare, veshkat i dështuan plotësisht dhe u vu në dializë. Për fat të mirë, nëna e saj ishte dhuruese e përshtatshme dhe i dhuroi një veshkë. Fatkeqësisht, ajo veshkë dështoi pas dhjetë vjetësh dhe që nga viti 2019 ajo është përsëri në dializë, katër orë, tri herë në javë.
Brankica Razmoska nga Vevçani tani është 32 vjeçe dhe jeta e saj varet nga makina e dializës.
“Ndërsa të rinjtë e tjerë planifikojnë të ardhmen, ne planifikojmë terapinë. Dhe kjo është shumë e vështirë”, i thotë ajo Radios Evropa e Lirë (REL), duke përshkruar përvojën e saj të rëndë gjatë pritjes për një transplant veshke.
Babai i saj ka ndërruar jetë, ajo nuk ka vëllezër apo motra, kështu që nuk ka dhurues tjetër të lidhur, përveç nënës së saj, e cila tashmë i ka dhuruar një veshkë. Prandaj, transplanti i ardhshëm është i mundur vetëm nga një dhurues kadaverik (i ndjerë) që ka pësuar vdekje të trurit.
“Shpresoj vërtet, shpresoj çdo ditë që një ditë të më thërrasin për transplant. Apeli im është që, duke dhuruar organe, nuk humb asgjë – përkundrazi, jep jetë. Kur dikush humbet një person, ai person mund të vazhdojë të jetojë në një tjetër dhe të ndihmojë shumë”, thotë Razmoska.
Në Maqedoninë e Veriut ka rreth 1.600 pacientë në dializë dhe 23 qendra dialize. Shumica e tyre janë në pritje për transplant kadaverik, sepse nuk kanë dhurues të gjallë të lidhur.
Rreth 200 pacientë janë në listën e pritjes për organe. Prej tyre, 165 presin për veshkë, rreth 30 kanë nevojë për zemër, ndërsa të tjerët për mëlçi ose palcë kockore.
Disa pacientë presin me dekada, ndërsa disa nuk marrin kurrë një organ, thotë Dusko Gjorgjiev, president i shoqatës së pacientëve me veshka, Nefron.
“Kemi vite kur nuk kryhen fare transplante kadaverike dhe vite kur numri i tyre është pak më i lartë, por në thelb është shumë i vogël për të përmbushur nevojat e pacientëve”, thotë Gjorgjiev.
Rregullorja në vend bazohet në “pëlqimin e supozuar” për dhurimin e organeve. Me fjalë të tjera, të gjithë konsiderohen dhurues, përveç nëse kanë deklaruar ndryshe gjatë jetës së tyre. Megjithatë, pas vdekjes së trurit, familja ka fjalën e fundit nëse organet do të dhurohen.
Jeta pas transplantimit
Tanja Pavlovska nga Shkupi, e cila prej 18 vitesh jeton me një veshkë nga një dhurues i gjallë – tezja e saj – flet për dallimin mes jetës në dializë dhe jetës me veshkë të transplantuar.
Edhe pse disa anëtarë të familjes iu nënshtruan testeve, vetëm tezja rezultoi dhuruese e përshtatshme.
“Dializa është shumë e vështirë, si fizikisht ashtu edhe mendërisht. Pas transplantit, jeta ime u kthye në normalitet – kam më shumë energji, shëndet më të mirë, më shumë aktivitet dhe më shumë kohë për familjen dhe miqtë. Punoj normalisht dhe jam sërish në rrugën e duhur”, thotë Pavlovska.
Ajo beson se ndërgjegjësimi për dhurimin e organeve është i pamjaftueshëm dhe se frika dhe dezinformimi i dekurajojnë njerëzit nga ky akt human.
“Mendoj se kjo temë duhet të diskutohet më shumë për të rritur ndërgjegjësimin. Problemi më i madh është frika e njerëzve nga ajo që mund të ndodhë. Halla ime ndihet mirë dhe nuk ka pasoja. Shpresoj që kështu të vazhdojë”, thotë Pavlovska për Radion Evropa e Lirë.
Tre dhurues të ndjerë në vitin 2025
Në vitin 2025 u identifikuan 13 dhurues potencialë – persona me vdekje të trurit. Disa u përjashtuan për arsye mjekësore, ndërsa familjet e tre prej tyre ranë dakord për dhurim. U kryen dy transplante mëlçie, gjashtë transplante veshkash, dhjetë transplante kockash dhe tre transplante të indeve muskuloskeletale.
Po atë vit u kryen edhe pesë transplante veshkash nga dhurues të gjallë dhe u lansua një program i ri për transplantimin e kornesë, në kuadër të të cilit u transplantuan nëntë korne, sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë.
Në vitet 2024 dhe 2023 kishte nga dy dhurues me vdekje të trurit dhe gjashtë dhurues të gjallë.
Transplantimi kadaverik mbetet sfidë, sidomos kur familjet refuzojnë dhurimin e organeve të të dashurve të tyre, gjë që i frustron edhe mjekët.
“Kur ne, si ekip koordinues, kryejmë të gjitha testet, konstatojmë vdekjen e trurit dhe vlerësojmë organet, e më pas përballemi me refuzim nga familja, ndjehemi vërtet të pafuqishëm. Ligjërisht jemi të detyruar të respektojmë vendimin e familjes”, thotë për Radion Evropa e Lirë prof. dr. Biljana Kuzmanovska, koordinatore kombëtare e transplantit.
Kur merret pëlqimi, situata është krejt tjetër.
“Këto janë momente shumë emocionale. Qëndrojmë përballë një vullkani mirësie. Njerëz që sapo kanë humbur dikë të dashur pranojnë të japin një pjesë të trupit të tij për të shpëtuar jetë të tjera. Kjo të ndryshon vërtet”, thotë Kuzmanovska.
Mjekët raportojnë se nuk ka pasur komplikime pas transplanteve.
Për vitin 2026 po përgatitet futja e transplantimit të mëlçisë nga dhurues i gjallë. Aspekti ligjor është gati dhe realizimi do të varet nga gjetja e një dhuruesi.
Mbi 500 transplante veshke në Maqedoninë e Veriut
Maqedonia e Veriut i afrohet 50-vjetorit të transplantit të parë të veshkës, i kryer në vitin 1977. Megjithatë, sipas Nefron, rreth 510 transplante në total janë shumë pak.
“Kemi vende si Kroacia që kryejnë aq transplante për një vit e gjysmë sa ne kemi bërë në 50 vjet. Në botë tashmë ka ri-transplante, por jo tek ne, sepse ka shumë pak organe dhe shumë pacientë në pritje”, thotë Gjorgjiev.
Sipas tij, nevojitet një fushatë e vazhdueshme ndërgjegjësimi dhe funksionalizimi i një Qendre të re të Transplantimit.
Kuzmanovska njofton se Qendra po rinovohet dhe do të ketë pesë boksë dhe një sektor dialize. Gjithashtu, pacientët me vdekje të trurit do të mund të identifikohen edhe nga Spitali “8 Shtatori”, e jo vetëm nga KARIL.
Po përgatiten edhe ndryshime ligjore që do të lejojnë dhurimin e organeve nga kushërinj të parë. Deri tani kjo ishte e kufizuar vetëm te familjarët e afërt.
