Tragjedia e 2 marsit 2026, në të cilën Ivana dhe vajza e saj gjashtëvjeçare Katja humbën jetën pasi ranë nga një ballkon në Shkup, nuk është vetëm një dramë familjare me fund tragjik. Ajo është një portret brutal i një sistemi që, pavarësisht reformave ligjore, vazhdon të pengohet nga procedurat burokratike dhe nga një vlerësim i dobët i rrezikut, shkruan REL, përcjell Nistori.
Kjo është pranuar pjesërisht edhe nga Ministria e Punëve të Brendshme dhe Ministria e Politikës Sociale, megjithëse aktivistët që punojnë për mbrojtjen e viktimave të dhunës në familje kanë ngritur vazhdimisht alarmin.
Ministri i Punëve të Brendshme, Pançe Toshkovski, në një përpjekje për transparencë, zbuloi kronologjinë e ngjarjeve në orët e fundit të jetës së Ivanës.
Ditën e tragjedisë, në orën 12:05, policia ishte tashmë në vendngjarje pas një raportimi për një grindje. Ivana nënshkroi një deklaratë ku theksonte se nuk kishte pasur kontakt fizik dhe hoqi dorë nga procedura. Por vetëm dy orë më vonë, ajo dhe fëmija i saj ishin të vdekur.
“Ministria e Brendshme ka siguruar një video-regjistrim ku shihet qartë dhe pa mëdyshje se si autori i krimit, burri, e godet viktimën… Nuk mund të them saktësisht se kur ka ndodhur, por është e sigurt se ka qenë po atë ditë”, tha Toshkovski.
Sipas ministrit, megjithëse kishte prova për dhunë fizike në të njëjtën ditë, policia u mbështet në deklaratën e viktimës. Ai shtoi se do të hetohet nëse kjo deklaratë është dhënë nën presion apo nga frika.
Toshkovski tha se gjatë vitit të kaluar ka pasur disa raportime në polici, pas të cilave viktima kishte hequr dorë nga ndjekja e mëtejshme penale.
Platforma për Barazi Gjinore paralajmëron se ky është një shembull tipik i “vlerësimit të dobët të rrezikut”.
“Jeta e grave dhe e fëmijëve nuk duhet të varet nga fakti nëse sistemi e njeh rrezikun vetëm pasi tragjedia të ketë ndodhur”, thuhet në deklaratën e tyre.
Kronologjia e një vdekjeje të paralajmëruar
Ndërsa institucionet nxituan të justifikonin veprimet e tyre pas tronditjes së tragjedisë, publiku dhe aktivistët shtrojnë pyetjen kryesore: si ishte e mundur që një burrë me dhjetë akuza penale dhe një histori dhune të ishte ende në një pozicion për të kërcënuar jetën e familjarëve të tij?
Policia bëri të ditur se ndaj bashkëshortit të viktimës kishte akuza për dhunë, trafik droge dhe dhunë në familje. Ai aktualisht ndodhet në paraburgim afatshkurtër, ndërsa Prokuroria po heton shkaqet e vdekjes së nënës dhe vajzës.
Prokuroria dyshon se ai mund të jetë i përfshirë në veprat penale të lëndimit trupor, rrezikimit të sigurisë, nxitjes së vetëvrasjes dhe ndihmës në vetëvrasje.
Sipas avokates Katerina Koteska, e cila përfaqëson viktimat e dhunës në familje në gjykatë, një nga mangësitë themelore qëndron në mënyrën se si policia dokumenton kontaktin e parë me viktimën. Koteska e përkufizon këtë fenomen si një “kurth ligjor”.
Kur policia e regjistron incidentin si “ankesë”, në praktikë anashkalohet Prokuroria. Në këtë rast, policia nuk është e detyruar të njoftojë prokurorin dhe kështu shmangen edhe ndryshimet e reja ligjore që parashikojnë hapjen e menjëhershme të procedurës.
“Shumë shpesh, kur bëhet një denoncim në stacionin e policisë, viktimës i sugjerohet të paraqesë një kallëzim të zakonshëm kundër autorit dhe jo një kallëzim për dhunë në familje që duhet të përpunohet pavarësisht seriozitetit të rastit… Oficeri i policisë nuk është i detyruar ta njoftojë prokurorin nëse rasti regjistrohet si ankesë. Kjo është një qasje shumë e butë, sepse në këtë mënyrë abuzuesi krijon bindjen se sistemi është në anën e tij”, thotë Koteska.
Ajo shpjegon se, pas një ankese, policia zakonisht mjaftohet me një paralajmërim ndaj abuzuesit dhe me informimin e viktimës për të drejtat e saj.
Deri vonë, sipas ligjit maqedonas, autori i dhunës në familje mund të dilte para gjykatës vetëm nëse viktima ngrinte padi kundër tij. Me ndryshimet ligjore të vitit 2025, tani është e mundur ngritja e procedurës edhe në rastet kur viktima ka frikë të paraqesë kallëzim penal, por vetëm nëse ekzistojnë mavijosje ose lëndime të dukshme trupore.
Sipas aktivistëve, pikërisht këtu qëndron problemi i parë: autori i dhunës kalon filtrin fillestar të policisë, e cila shpesh nuk e vlerëson seriozisht rrezikun. Në vend të një procedure të plotë, rasti përfundon me një shënim zyrtar ose ankesë që mbetet në dosje pa u trajtuar më tej.
Policia, megjithatë, pretendon se kjo praktikë po ndryshon.
“Duhet të theksoj se ndryshimet e fundit ligjore kanë rezultuar vetëm javën e kaluar me tre procedura të përshpejtuara nga Shërbimi i Sigurisë Publike në Shkup. Në dy raste kemi vendosur ndalim, ndërsa në një rast masa për sigurimin e pranisë së autorit. Megjithatë, është e qartë se nuk mjafton vetëm ndryshimi i ligjit, por duhet të ndryshojë edhe kultura e veprimit”, tha ministri Toshkovski.
Një sistem pandëshkueshmërie?
Avokatja Koteska vëren se masat për mbrojtjen e viktimave dhe ndëshkimin e autorëve shpesh zbatohen dobët, duke krijuar një sistem të pandëshkueshmërisë.
Sipas saj, policia ka të drejtë të kërkojë nga gjykata vendosjen e masës “largimi i autorit nga banesa”, por kjo masë përdoret shumë rrallë.
“Raporti i auditimit për vitin 2025, për shembull, tregoi se në rajonin e Apelit të Manastirit kjo masë nuk është vendosur asnjëherë gjatë gjithë vitit. Është e vështirë të besohet se brenda një viti nuk ka pasur asnjë rast të rëndë ku kjo masë të ishte e nevojshme”, thotë ajo.
Ajo paralajmëron gjithashtu se policia dhe shërbimet sociale shpesh kryejnë një viktimizim të dytë të viktimave, duke u përqendruar në sjelljen e tyre dhe jo në dhunën e autorit.
“Në rastet e dhunës në familje është e ndaluar t’i bëhen viktimës pyetje si: ‘pse e provokove?’, ‘pse e the këtë?’ apo ‘pse e bëre atë?’. Në këto raste nuk ekziston ‘kontribut’ i viktimës në dhunë”, thekson Koteska.
Sipas psikologëve që punojnë me viktimat e dhunës në familje, mungesa e pasojave ligjore shpesh çon në përshkallëzim të dhunës.
“Dënimi nuk është vetëm një masë ligjore, por edhe një kufi psikologjik. Kur ky kufi mungon, sjellja agresive shpesh përshkallëzohet”, thuhet në një reagim të qendrës së këshillimit psikologjik Kognicija.
“Flamur i kuq për sistemin”
Platforma për Barazi Gjinore kërkon përgjegjësi konkrete nga çdo institucion dhe çdo zyrtar që mund të ketë bërë gabime në këtë rast.
Ndërkohë, Rrjeti Kombëtar Kundër Dhunës ndaj Grave dhe Dhunës në Familje e ka cilësuar ngjarjen si një “flamur të kuq për të gjithë sistemin”.
“Ajo që po shohim nuk janë incidente të izoluara, por një model: parandalim i pamjaftueshëm, reagime të vonuara institucionale, vlerësim i dobët i rrezikut dhe mbrojtje e pamjaftueshme e viktimave”, thuhet në deklaratën e tyre.
Sipas të dhënave të Eurostat, Maqedonia e Veriut renditet ndër vendet me shkallën më të lartë të femicideve në Evropë. Vetëm që nga fillimi i këtij viti janë regjistruar katër vdekje si pasojë e dhunës në familje.
Raportimi i dhunës u vonua dy muaj
Ministria e Politikës Sociale, Demografisë dhe Rinisë njoftoi se familja ishte tashmë e regjistruar në sistemin e tyre. Megjithatë, informacioni për rrahjen e gruas kishte mbërritur me dy muaj vonesë.
“Një shkresë nga Ministria e Punëve të Brendshme për një sulm fizik ndaj gruas nga bashkëshorti u regjistrua më 2 shkurt 2026 dhe i referohet një ngjarjeje të ndodhur në dhjetor”, thuhet në deklaratën e ministrisë.
Ky fakt përforcon perceptimin publik se institucionet kishin informacion për dhunën, por reagimi i tyre ishte i vonuar.
OSBE: nevojitet veprim shumësektorial
Misioni i OSBE-së në Shkup theksoi se asnjë institucion nuk mund ta luftojë i vetëm dhunën në familje. Në një debat të mbajtur dje, OSBE vuri në dukje nevojën për një qasje të integruar përmes Strategjisë Kombëtare 2026–2033.
“Strategjia synon krijimin e një sistemi të integruar në të cilin gjyqësori, policia, shërbimet sociale dhe sistemi shëndetësor do të bashkëpunojnë ngushtë. Vetëm përmes veprimit të koordinuar dhe financimit të qëndrueshëm mund të ofrohet mbështetje në kohë për çdo viktimë”, thuhet në deklaratë.
Ministri Toshkovski njoftoi gjithashtu formimin e një njësie të posaçme kombëtare për këtë lloj krimi, duke pranuar se një strukturë e tillë nuk ekzistonte më parë. Por ky njoftim erdhi shumë vonë për Ivanën dhe Katjan. Tragjedia në Taftalidze mbetet një kujtesë e hidhur se, ndërsa institucionet hartojnë strategji dhe premtojnë koordinim, jeta e grave dhe e fëmijëve shpesh varet nga një fije e hollë e efikasitetit institucional.
