Sipas raportit të fundit të Reporterëve pa kufi (RSF), gazetarët në Maqedoninë e Veriut nuk përballen me një mjedis armiqësor sistematik; megjithatë ndikimi politik, dezinformimi dhe zhvlerësimi në rritje i profesionit vazhdojnë të minojnë kapacitetin e tyre për raportim të pavarur, të thelluar dhe për të gërryer besimin e publikut në media. Mediat e pavarura dhe lokale janë veçanërisht të cënuara ndaj kërcënimeve, frikësimeve dhe presionit ekonomik, ndërsa zyrtarët qeveritarë shpesh shfaqin qëndrime përçmuese ose armiqësore ndaj gazetarëve – kushte që mund të ndjehen më së shumti jashtë kryeqytetit, ku resurset janë të pakta dhe afërsia me pushtetin është e pashmangshme, përcjell Nistori.
Gazetaria lokale vepron në një ekosistem ku afërsia me aktorët politikë, të biznesit dhe institucionalë është më e madhe, ndërsa resurset janë shumë më të kufizuara. Shumë mediave lokale u mungon stabiliteti financiar, autonomia redaktuese dhe stafi i nevojshëm për të vepruar në mënyrë të qëndrueshme, e lëre më për të ndjekur raportimin mbi korrupsionin, krimin e organizuar ose abuzimin me pushtetin. Kjo tendosje ekonomike përkon me erozionin e vazhdueshëm të gazetarisë lokale, duke lënë pjesë të mëdha të vendit pa lajme të rregullta dhe të besueshme për komunitetet e tyre. Ndërsa rrjetet e korrespondentëve dikur përbënin shtyllën kurrizore të raportimit nacional, tani ato janë reduktuar në një prani simbolike të disa korrespondentëve të punësuar plotësisht dhe disa korrespondentëve të pavarur.
Pavarësisht rolit të tyre vendimtar demokratik, gazetarët lokalë që punojnë jashtë kryeqytetit mbeten kryesisht jo të përfshirë nga hulumtimet, debatet e politikave dhe programet e zhvillimit të medias. Duke e njohur këtë hendek të njohurive si thelbësor për të kuptuar lirinë e medias dhe shpërndarjen e pushtetit në Maqedoninë e Veriut, ky hulumtim shqyrton përvojat, dobësitë dhe dinamikat gjinore që formësojnë gaze
tarinë lokale sot.
KORNIZA LIGJORE
Për më tepër, ndryshimet e vitit 2021 në Kodin Penal paraqitën mbrojtje të rëndësishme kundër kërcënimeve dhe ngacmimeve të mundshme (gratë) me të cilat mund të përballen gazetarët. Për shembull, lista e veprave penale tani përfshin “ndjekjen” (neni 144a), me sanksione të qarta për ngacmime online. Kjo paraqet një reformë rregullatore veçanërisht të mirëpritur në dritën e ndodhive të përhapura të ngacmimit me bazë gjinore ndaj grave gazetare në sferën digjitale. Për më tepër, rastet e sulmeve ndaj gazetarëve ose punëtorëve të medias tani trajtohen si sulme ndaj zyrtarëve publikë, të mbuluara nga Prokuroria publike me dënime të rritura për sulmuesit. Në vitin 2022, prokurori themelor i prokurorisë themelore të Shkupit caktoi një prokuror publik të posaçëm për të monitoruar dhe koordinuar trajtimin e rasteve që lidhen me sigurinë e gazetarëve. Deri në vitin 2024, katër prokurorë u emëruan nëpër Prokuroritë themelore publike në Shkup, Shtip, Manastir dhe Tetovë, duke zgjeruar kështu fushën e veprimit dhe duke ofruar mbrojtje për gazetarët në zonat lokale.
Punësimi i pasigurt dhe pasiguria kontraktuale
Raportet tregojnë se është edhe më e zakonshme që gazetarët lokalë të fitojnë rroga nën mesataren dhe të duhet të punojnë për shumë media, me 61% të 139 pozicioneve në stacionet televizive lokale dhe rajonale që janë të pavarura dhe vetëm 54 gazetarë të punësuar rregullisht në 32 stacione në vitin 2023.64 Në mënyrë të ngjashme, shumica e gazetarëve lokalë që intervistuam treguan se ata punojnë në mënyrë të pavarur ose me bazë honorari, qoftë si korrespondentë për një medium nacional/me qendër në Shkup ose një lokal, duke i lënë ata pa siguri pune ose mbrojtje sociale.
Këto realitete nënvizojnë nevojën për ndryshimin e Ligjit për marrëdhënie të punës dhe Ligjit për mediat për të përfshirë në mënyrë të qartë gazetarët dhe punëtorët e medias të punësuar me kontrata jo standarde, si dhe ata që punojnë në mediat online, siç rekomandohet nga SPGPM.
Rrogat për korrespondentët ekskluzivë janë shumë më poshtë mesatares, por politikat e brendshme shpesh i pengojnë gazetarët të marrin përsipër punë të tjera. Megjithatë, rrogat e ulëta, kontratat e pasigurta dhe mbrojtjet e kufizuara ligjore e bëjnë të rrezikshme mbështetjen në një punëdhënës të vetëm. Disa gazetarë vendas treguan se puna frilens gjithashtu krijon hapësirë për të ndjekur projekte investigative dhe, si të tilla, projekte të financuara më mirë dhe në shkallë të gjerë që punësimi i rregullt mund të kufizojë. Kjo e kthen punën e pavarur në një mundësi dhe një përgjigje ndaj dobësive strukturore që formësojnë gazetarinë (lokale) sot.
(Frika) nga erozioni i besimit publik
Gazetaria lokale luan një rol vendimtar për të ndihmuar qytetarët të kuptojnë se si funksionon pushteti në komunitetet e tyre. Përmes raportimit investigativ, ose të paktën analitik, njerëzit mësojnë se si duket korrupsioni në praktikë dhe si t’i mbajnë institucionet llogaridhënëse. Siç shpjegoi një gazetar: “Qytetari mesatar nuk e di me të vërtetë se çfarë llogaritet si korrupsion përtej ryshfetit dhe as nuk i kupton përgjegjësitë e pushtetit lokal.”
Kjo zbrazëtirë në njohuri ushqen pritshmëri jorealiste ndaj gazetarëve, veçanërisht në qytetet e vogla ku njerëzit e njohin njëri-tjetrin më ngushtë. Për shembull, policia dërgon raporte ditore dhe mediat i publikojnë ato në mënyrë rutinore. Megjithatë, gazetarët lokalë raportuan se shumë njerëz supozojnë se gazetarët kanë qasje të drejtpërdrejtë në emrat e autorëve ose detajet konfidenciale, kështu që vendasit e kërkojnë këtë informacion sikur të ishte një shërbim personal. Në disa raste, ky keqkuptim përshkallëzohet në armiqësi: një gazetare raportoi se kishte marrë kërcënime me jetë nga një qytetar që besonte se po fshihte emra nga publiku.
Mbrojtja, sindikalizimi dhe solidariteti
Në një kontekst politik dhe mediatik ku gazetarët lokalë përballen me pasiguri financiare, pengesat strukturore për raportimin mbi korrupsionin dhe krimin e organizuar, si dhe ngacmimet dhe kërcënimet (me bazë gjinore), gjetja e rrugëve të qëndrueshme dhe mekanizmave për mbrojtje është thelbësore. Ndërsa ekzistojnë mekanizma formalë siç janë sindikatat për të siguruar mbrojtje, kapacitetet e tyre mund të kufizohen jashtë kryeqytetit. Vlera dhe rëndësia e rrjeteve joformale të mbështetjes midis gazetarëve padyshim që rritet në rrethana të tilla.
GAZETARIA LOKALE MIDIS AUTONOMISË, KUFIZIMIT DHE MUNDËSISË
Gazetaria në Maqedoninë e Veriut karakterizohet nga një sërë dinamikash të thella dhe shpesh kontradiktore. Nga njëra anë, shumë gazetarë vazhdojnë të përjetojnë një ndjenjë qëllimi profesional, autonomie dhe rëndësie publike në punën e tyre të përditshme. Nga ana tjetër, siç tregojnë këto gjetje të hulumtimit, ato veprojnë brenda një sistemi mediatik të formuar nga pasiguria ekonomike, presioni politik, brishtësia institucionale dhe mbrojtja e pabarabartë – kushte që ndjehen më së shumti në nivel lokal dhe prekin në mënyrë disproporcionale gratë gazetare.
REKOMANDIME
Krijuesit e politikave dhe donatorët duhet të pranojnë se gazetaria lokale vepron nën rreziqe të dallueshme dhe të intensifikuara në krahasim me mediat nacionale. Skemat e mbështetjes duhet të shkojnë përtej modeleve të financimit të centralizuara dhe të përqendruara në kryeqytet, duke u dhënë përparësi mediave lokale dhe korrespondentëve, veçanërisht në rajonet e që nuk janë mbuluar mjaftueshëm. Kjo përfshin grante të vogla dhe fleksibile që pasqyrojnë shkallën dhe kapacitetet e redaksive lokale dhe zvogëlojnë varësinë e tyre nga reklamat politike ose klienteliste, siç janë mikro-grantet me reagim të shpejtë, mbështetja operacionale thelbësore ose dritaret e thjeshtuara të financimit të përshtatura për mediat dhe korrespondentët lokalë. /Nistori/
*LEXO RAPORTIN E PLOTË KËTU!
