Pesë vjet më parë, një biznesmen kontrovers, me adresë në një ishull të Paqësorit, investoi një shumë jashtëzakonisht të madhe në një sallon flokësh në Shkup – 400 mijë euro – dhe punësoi dhjetë persona, duke përmbushur kështu kushtet për të marrë një pasaportë “të artë”. Pasi mori pasaportën, ai tërhoqi paratë dhe shiti kompaninë, por e mbajti pasaportën ngjyrë burgundy, shkruan Prizma, përcjell Nistori.
Amerikani Sean Andre Scott mori shtetësinë maqedonase duke përfituar nga mundësia e marrjes së “shtetësisë për interes të veçantë ekonomik”, një sistem i krijuar për të tërhequr investitorë përmes përfitimeve që ofron pasaporta e një vendi kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian (BE).
Prej vitesh, Bashkimi Evropian kritikon vendet, përfshirë Maqedoninë e Veriut, që japin shtetësi në këmbim të investimeve. Kjo konsiderohet praktikë e rrezikshme, pasi persona me të kaluar të dyshimtë ose me burime të dyshimta financiare mund të fitojnë qasje në zonën Shengen, nëse kontrollet e sigurisë dështojnë. Nën presionin e BE-së, shtete si Spanja dhe Bullgaria e kanë shfuqizuar këtë mundësi.
Duke ndjekur të njëjtin parim, BE-ja kërkon që këtë ta bëjë edhe Maqedonia e Veriut, si vend kandidat për anëtarësim dhe pjesë e regjimit pa viza.
Megjithatë, përgjigjja institucionale e autoriteteve vendase, e materializuar përmes ndryshimeve ligjore, është larg asaj që kërkohet, ndonëse u promovua si përmbushje e kërkesave evropiane dhe si shtrëngim i kritereve për pasaportat “e arta”.
Ndryshimet e propozuara në Ligjin për Shtetësinë janë në kundërshtim me udhëzimet evropiane. Me to jo vetëm që nuk hiqet mundësia për marrjen e shtetësisë mbi bazën e interesit të veçantë ekonomik, por kjo mundësi lehtësohet, ndërsa rritet edhe hapësira për vendimmarrje diskrecionale në dhënien e shtetësisë.
Në fakt, ndryshimet ligjore parashikojnë heqjen e rregullores që përcakton shumën minimale të investimit dhe numrin minimal të të punësuarve si kushte për aplikim. Vendimi për dhënien e shtetësisë, pavarësisht shumës së investuar, i lihet Ministrisë së Ekonomisë.
Delegacioni i BE-së në Shkup, në një përgjigje për BIRN-in, deklaron se rekomandimi i Komisionit Evropian është i qartë dhe se vendi duhet ta shfuqizojë skemën.
“Heqja e pragut prej 400.000 eurosh, duke ruajtur mundësinë e dhënies së shtetësisë në bazë të interesit të veçantë ekonomik, nuk do ta adresonte rekomandimin e Komisionit.”
“Përkundrazi, heqja e pragut mund ta zgjerojë skemën dhe ta bëjë dhënien e shtetësisë edhe më diskrecionale”, deklaroi Delegacioni i BE-së.
Reformë pa ndryshime thelbësore
Përpjekjet e BIRN-it për të marrë sqarime nga Ministria e Punëve të Brendshme (MPB), e cila po përgatit ndryshimet ligjore, nuk dhanë rezultat, pasi nga Ministria këmbëngulën që komunikimi për dallimet mes asaj që kërkon BE-ja dhe asaj që propozohet të bëhet me ndryshimet ligjore të zhvillohej me shkrim.
Pavarësisht qëndrimit të qartë të BE-së se problemi qëndron te vetë mundësia e marrjes së “pasaportës për para”, dhe jo te pragu minimal prej 400.000 eurosh, Ministria e Punëve të Brendshme ka pohuar vazhdimisht se shqetësimet evropiane po adresohen përmes heqjes së këtij pragu.
“Shqetësimi kryesor në raportet e Komisionit Evropian (KE) dhe Raportin e Gjashtë në kuadër të Mekanizmit të Pezullimit të Vizave ka të bëjë me praktikën e të ashtuquajturave ‘shtetësi ekonomike’ (skema për investitorët), ku vetë ekzistenca e SHUMAVE TË SAKTA është problemi kryesor për BE-në”, thuhet në përgjigjen me shkrim të Ministrisë së Punëve të Brendshme drejtuar BIRN-it, ku kjo pjesë është theksuar me shkronja të mëdha.
Ministria i paraqiti ndryshimet në Ligjin për Shtetësinë në qershor, kur ato u publikuan në Regjistrin e Vetëm Elektronik Kombëtar të Rregulloreve (ENER). Në media, ndryshimet u promovuan si shtrëngim i kritereve.
Megjithatë, analiza e BIRN-it tregon se nuk ka ndonjë ndryshim thelbësor krahasuar me sistemin e mëparshëm, përveç faktit se shfuqizohet dekreti qeveritar që përcaktonte procedurën për pasaportat “e arta”.
Ky dekret përcaktonte gjithashtu se, pas përmbushjes së kushteve, kryheshin kontrolle nga institucionet përkatëse. Për shembull, në rastin e investimeve, kontrollet kryheshin nga ministritë e Financave dhe Ekonomisë; në rastin e artistëve, nga Ministria e Kulturës; ndërsa, nëse një sportist kërkonte shtetësi, kontrollet kryheshin nga ish-Agjencia për Rini dhe Sport, e cila tashmë është shndërruar në ministri.
Megjithatë, pavarësisht vërejtjeve të BIRN-it, Ministria e Punëve të Brendshme këmbëngul se “kjo mënyrë siguron përzgjedhje më të madhe, përgjegjësi institucionale dhe vlerësim individual të secilës kërkesë”.
Pothuajse e njëjta metodë kontrolli ka dështuar vazhdimisht deri më tani, pasi institucionet kanë lejuar që shtetësi të marrin biznesmenë të dyshimtë, pa ndonjë interes të veçantë për Maqedoninë e Veriut, si dhe figura kontroverse me biografi të dyshimta.
Një histori dështimesh
Në vitin 2013, qeveria e udhëhequr nga Nikola Gruevski vendosi t’u japë shtetësi Semanto dhe Sushanto Roy, bijve të biznesmenit indian Subrata Roy, pronar i Sahara Group, i cili kishte premtuar investime në turizmin dhe bujqësinë e Maqedonisë.
Në të njëjtën kohë, ndërsa në Maqedoni ai prezantohej si një “mesia ekonomik” dhe në nder të tij organizoheshin spektakle muzikore në sheshin e Shkupit, Subrata Roy përballej në vendin e tij me një hetim serioz financiar, i cili përfundoi me paraburgimin e tij. Pas kësaj, edhe paralajmërimet madhështore për investime në vend dështuan.
LSDM-ja, kryesisht për shkak të skandalit me Subrata Roy, si parti opozitare i kishte kritikuar ashpër shtetësitë “e arta”. Megjithatë, pasi erdhi në pushtet në vitin 2017, gjatë periudhës 2017–2023 u dhanë 51 shtetësi mbi bazën e interesit ekonomik, sipas të dhënave të BIRN-it.
Në raportin e vitit të kaluar, BE-ja vuri në dukje se gjatë vitit 2024 shtetësia ekonomike iu dha dy shtetasve turq, ndërsa në vitin 2025 një shtetasi të Bosnjë-Hercegovinës. Deri më tani, gjithsej 121 personave u është dhënë shtetësia mbi këtë bazë, ndërsa 40 kërkesa janë refuzuar.
Një nga skandalet më të mëdha lidhur me dhënien e shtetësisë maqedonase, megjithëse ajo nuk u dha mbi bazën e investimit, është rasti i sportistit ukrainas të kalërimit Oleksandr Onishchenko, të cilin BIRN-i e zbuloi në vitin 2022.
Në kohën kur aplikoi për shtetësi maqedonase, Onishchenko ishte tashmë në listën e zezë të SHBA-së për ndërhyrje në proceset zgjedhore amerikane, ndërsa kërkohej nga Ukraina me urdhërarrest për korrupsion.
Nga të gjitha hallkat e zinxhirit institucional, dështimi u evidentua te shërbimet e inteligjencës, të cilat nuk e kishin kontrolluar në mënyrë të hollësishme biografinë e tij. Pas publikimit të rastit nga BIRN-i, drejtori i Agjencisë dha dorëheqje, ndërsa Onishchenkos iu hoq shtetësia.
Lehtësohen kushtet edhe për bashkëshortët e shtetasve të huaj
Ndryshimet e fundit të propozuara parashikojnë gjithashtu lehtësimin e kushteve për bashkëshortët e shtetasve të huaj që do të merrnin shtetësi maqedonase.
Nuk do të jetë më e nevojshme që bashkëshorti ose bashkëshortja të ketë shtatë vjet qëndrim të ligjshëm dhe të përhershëm në vend, strehim të siguruar, burim të përhershëm të ardhurash, njohuri bazë të gjuhës maqedonase dhe të heqë dorë nga shtetësia e mëparshme.
Ministria e Punëve të Brendshme thotë se ka vendosur të propozojë heqjen e këtyre kushteve, pasi në praktikë ato kanë rezultuar të jenë “një barrë e tepërt për bashkëshortët e qytetarëve maqedonas, duke i çuar familjet në pasiguri ligjore”.
“Lehtësimi i këtyre kushteve mundëson integrim më të shpejtë dhe mbrojtje ligjore të bashkëshortëve, duke ruajtur të gjitha kontrollet e nevojshme të sigurisë që kryhen nga Ministria e Punëve të Brendshme”, thonë nga MPB-ja.
