Artan Limani
Profesor universitar
Shkollat dhe universitetet janë dhe duhet të mbeten institucione qendrore për kultivimin dhe mbështetjen e demokracisë në mbarë botën.
Ekziston një tendencë në rritje për ta ndarë „demokracinë“ nga „arsimi“. Duhet t’i bëjmë vetes një pyetje themelore: Si mund të ndërtojmë shoqëri demokratike më të forta dhe më të qëndrueshme nëse nuk investojmë në institucionet ku qytetarët mësojnë të mendojnë, të angazhohen, të diskutojnë dhe të marrin pjesë?
Në një kohë kur demokracia po pëson rënie në shumë pjesë të botës, organizatat ndërkombëtare dhe donatorët po veprojnë me urgjencë. Qeveritë, parlamentet, organizatat e shoqërisë civile dhe grupet e ekspertëve po mbështeten përmes financimit dhe nismave për ngritjen e kapaciteteve, të hartuara për të forcuar qëndrueshmërinë demokratike. Urgjenca është reale, por përgjigjja jonë duhet të jetë gjithashtu strategjike dhe afatgjatë.
Shumë studiues kanë kontribuar në zhvillimin e këtij koncepti. Një ndër më me ndikim është John Dewey. Në veprën e tij të njohur të vitit 1916, „Demokracia dhe Arsimi“, Dewey argumentoi se arsimi është themelor për ruajtjen dhe zhvillimin e një shoqërie demokratike. Sipas tij, arsimi nuk është thjesht përgatitje për punësim. Ai është një proces i vazhdueshëm zhvillimi, pjesëmarrjeje, komunikimi dhe të nxëni shoqëror, i lidhur ngushtë me jetën qytetare.
Nga traditat demokratike të Greqisë së Lashtë, përmes konceptit të universitetit të shekullit XIX të Wilhelm von Humboldtit, deri te mendimtarët e shekullit XX, si Alexander Meiklejohn, mund të gjurmojmë një traditë të gjatë intelektuale që lidh arsimin, mendimin e pavarur, qytetarinë dhe demokracinë.
Megjithatë, duhet të pranojmë gjithashtu se gjatë 30 vjetëve të fundit arsimi i lartë nuk ka ofruar udhëheqjen për të cilën shoqëria ka nevojë. Universitetet nuk kanë bërë mjaftueshëm për të parandaluar erozionin e institucioneve demokratike, cenimin e dinjitetit njerëzor apo krizat mjedisore me të cilat përballen shoqëritë tona. Po ashtu, ato nuk e kanë shfrytëzuar gjithmonë plotësisht potencialin e tyre për të kontribuar në Axhendën 2030 dhe në arritjen e Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm (SDG). Malfatti dhe Crawford (2026), duke shkruar për UNESCO Ideas Lab, vërejnë se vetëm rreth 15 për qind e objektivave të zhvillimit të qëndrueshëm janë aktualisht në rrugën e duhur për t’u arritur deri në vitin 2030.
Edhe pse universitetet e sotme kanë dështuar në përmbushjen e një pjese të rolit të tyre, potenciali i tyre për të kontribuar në adresimin e këtyre sfidave mbetet i madh. Ato duhet të mbahen përgjegjëse, por, në të njëjtën kohë, duhet të mbështeten dhe të fuqizohen për të rimarrë një rol më aktiv në avancimin e agjendës globale demokratike dhe në përballjen me sfidat kryesore të shoqërive tona. Rënia e demokracisë është e ndërlidhur me ndryshimet klimatike, zhvendosjen e popullsisë, ekosistemet mediatike, pabarazinë, kohezionin social dhe shpërndarjen e pushtetit ekonomik e politik.
Kemi një mundësi për t’u bashkuar dhe për t’i fuqizuar sistemet arsimore që të marrin një rol më të madh dhe më aktiv. Brezi i ardhshëm i qytetarëve është sot në bankat shkollore dhe auditorët universitarë. Ajo që të rinjtë mësojnë për diskutimin, argumentimin e bazuar në prova dhe jetën qytetare do të ketë ndikim shumë më afatgjatë se çdo veprimtari tjetër periferike.
Demokracia nuk do të rindërtohet nga jashtë brenda. Ajo do të ndërtohet – ose jo – në institucionet ku formohen qytetarët.
