Ndryshimet rrënjësore të paralajmëruara në sistemin e pensioneve, si rritja e moshës së daljes në pension ose shfuqizimi i shtyllës së dytë të pensioneve, të cilat aktualisht janë në fazë analize, kanë nxitur një debat serioz në opinionin publik në Maqedoninë e Veriut, përcjell Nistori.
Guvernatori Trajko Sllaveski dhe kryeministri Hristijan Mickoski paralajmëruan se qytetarët mund të përballen me surpriza të pakëndshme lidhur me shtyllën e dytë të pensioneve. Ministrja e Financave, Gordana Dimitrieska-Koçoska, testoi reagimin e publikut duke përmendur mundësinë e rritjes vullnetare të moshës së daljes në pension, ndërsa ministri i Politikës Sociale, Demografisë dhe Rinisë, Gjoko Velkovski, shkoi edhe më tej duke përmendur mundësinë e shfuqizimit të shtyllës së dytë të pensioneve.
Megjithatë, të gjithë zyrtarët kanë bërë të ditur se, para se të merret një vendim përfundimtar, do të priten analizat e detajuara që Qeveria ka porositur nga Banka Botërore dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar.
Hulumtuesi ekonomik në Institutin e Vjenës për Studime Ekonomike Ndërkombëtare, Branimir Jovanoviq, deklaroi për Focus se debati publik po shmang problemet thelbësore të reformës së pensioneve, e cila, sipas tij, nënkuptonte privatizimin e pjesshëm të fondit pensional, ndërsa vëmendja është përqendruar vetëm te kthimet e ulëta të shtyllës së dytë dhe deficiti buxhetor.
“Gjithmonë kam qenë kundërshtar i reformës së pensioneve që u zbatua rreth 20 vjet më parë, kur u krijua sistemi me tre shtylla. Kjo reformë në thelb nënkuptonte privatizimin e pjesshëm të fondit pensional, pasi një pjesë e kontributeve u transferua te fondet private të pensioneve, të cilat i investuan ato dhe përfituan fitime. Për ta bërë situatën edhe më problematike, shumica e këtyre fitimeve – rreth dy të tretat – në fakt financoheshin nga shteti. Për të mbuluar deficitin e krijuar nga reforma, shteti emetonte letra me vlerë, të cilat bliheshin nga fondet private të pensioneve, ndërsa për to paguante interesa. Në praktikë, shteti u transferonte para fondeve private, të cilat fitonin prej tyre, e më pas merrte hua nga po ato fonde dhe u paguante interes. Megjithatë, debati që po zhvillohet tani në Maqedoni e humb plotësisht thelbin. Askush nuk flet për këto probleme, por vetëm për kthimet e ulëta të shtyllës së dytë dhe deficitin buxhetor të krijuar nga reforma, ndonëse të dyja ishin pasoja të pritshme. Kthimet ishin të ulëta sepse normat globale të interesit kanë qenë të ulëta gjatë 15-20 viteve të fundit, ndonëse kjo tashmë ka filluar të ndryshojë. Ndërsa deficiti i krijuar nga reforma në të vërtetë nënkupton deficite më të ulëta në të ardhmen. Prandaj, më duket se Qeveria dëshiron t’i shfuqizojë fondet private të pensioneve dhe të marrë nën administrim asetet e tyre, me qëllim që të zgjidhë problemet buxhetore të krijuara nga shpenzimet e papërgjegjshme. Nëse shteti merr përsipër këto asete, ai do të ulte menjëherë borxhin publik dhe deficitin buxhetor, duke i krijuar Qeverisë hapësirë financiare për t’i përdorur ato sipas nevojës. Duke parë mënyrën se si kjo Qeveri i menaxhon financat publike, kjo vetëm sa do ta përkeqësonte situatën. Për më tepër, problemi themelor i sistemit pensional, që lidhet me plakjen e popullsisë, do të mbetej i pazgjidhur. Ndryshimet janë të nevojshme, por ato nuk duhet të bëhen me nxitim dhe brenda natës; ato duhet të jenë të menduara mirë”, analizon Branimir Jovanoviq.
Organi rregullator për mbikëqyrjen e sigurimit pensional me financim të plotë thotë se në llogaritë e qytetarëve ndodhen pothuajse tre miliardë euro dhe se ato janë të sigurta, ndërsa Qeveria shpreh pesimizëm. Jovanović vlerëson se çështja nuk është nëse do të ketë para për pensionet, por nëse problemet aktuale buxhetore të Qeverisë duhet të zgjidhen në kurriz të qeverive të ardhshme.
“Pyetja nuk është nëse do të ketë para për pensionet. Do të ketë, sepse buxheti i shtetit është mjaftueshëm i madh për t’i mbuluar ato. Buxheti total për këtë vit është 6.5 miliardë euro, ndërsa shpenzimet për pensione arrijnë në 1.6 miliardë euro. Pyetja është nëse problemet aktuale buxhetore të kësaj Qeverie duhet të lehtësohen duke ia vështirësuar situatën qeverive të ardhshme. Shembulli i Hungarisë është paralelja më e mirë. Viktor Orbán e shfuqizoi shtyllën e dytë të pensioneve në vitin 2011 për të siguruar më shumë mjete financiare. Fillimisht u ulën deficiti dhe borxhi publik, por sot Hungaria përballet me probleme fiskale edhe më të mëdha se atëherë, ndërsa deficiti dhe borxhi publik janë më të larta. Orbán mund ta ketë pasur më të lehtë në atë kohë, por qeveritë që erdhën pas tij e kanë shumë më të vështirë”, deklaroi analisti.
FMN-ja dhe Banka Botërore rekomandojnë një kombinim masash, përkatësisht një reformë parametrike të sistemit pensional, ndërsa Qeveria deri më tani ka lënë të kuptohet se fokusi është te rritja e moshës së daljes në pension.
Sipas profesor Jovanoviqit, shtylla e dytë duhet të ruhet, por mund të shtetëzohet.
“Sipas mendimit tim, shtylla e dytë duhet të mbetet, por ndoshta duhet të shtetëzohet, në mënyrë që fondet private të mos përfitojnë fitime në kurriz të parave publike. Duhet të ndryshohet edhe mënyra e investimit të këtyre mjeteve, pra të mos investohen kryesisht në letra me vlerë të shtetit, por më shumë në obligacione të huaja dhe në instrumente financiare private. Po ashtu, nevojiten reforma të tjera, si heqja e përjashtimeve nga pagesa e kontributeve, veçanërisht për personat me të ardhurat më të larta, të cilët aktualisht paguajnë vetëm kontribute minimale. Gjithashtu, duhet të rriten taksat, sidomos për të pasurit dhe kompanitë me fitime të larta. Nuk duhet të mendohet fare për rritjen e moshës së daljes në pension, sepse në Maqedoni jetëgjatësia pas pensionimit është ndër më të ulëtat në Evropë”, shtoi për Focus analisti ekonomik Branimir Jovanoviq. /Nistori/
