Edhe pse zgjidhja dihet – pronësi e përgjegjshme, sterilizim dhe kontroll, institucionet kanë dështuar të ndërtojnë një sistem funksional për vite me radhë, shkruan Pina, përcjell Nistori.
“Fitimi shkon për sterilizimin e koteleve”, shkruhet në stendën e Teadorës dhe Irenës në pazarin në kafe-barin “Dnevna”, i cili shfaq libra, varëse, vathë dhe disa veshje.
Në vend të fitimit personal, këto dy vajza po shesin sende personale për të mbledhur fonde për të zvogëluar problemin e popullatës së maceve të rrugës.
Ato janë pjesë e një duzine të rinjsh dhe studentësh që po kërkojnë një zgjidhje, pasi vunë re se shumë kotele të braktisura po postohen në rrjetet sociale.
“Si një shoqëri në të cilën të gjithë kemi kafshë në shtëpi – donim të ndihmonim. Nuk jemi mjaftueshëm të fortë financiarisht për të dhuruar shumë, kështu që kuptuam se kemi artikuj që mund t’i ofrojmë për shitje dhe në këtë mënyrë të mbledhim fonde që do t’i dhuronim dikujt që kujdeset dhe i ndihmon kotelet e rrugës”, thotë Teadora Stefanovska.
Irena thotë se për kotelet e rrugës nevojitet i njëjti trajtim si për qentë e rrugës në Ndërmarrjen Publike “Lajka” në Shkup, e cila kujdeset për kapjen, sterilizimin dhe rivendosjen e tyre në shtëpi. Sipas saj, institucionet duhet të jenë më të përfshira në trajtimin e kafshëve të rrugës.
“Me qasjen e institucioneve ndaj kafshëve të pastreha, është e nevojshme të ndryshohet paralelisht edhe ndërgjegjësimi i njerëzve. Mund të kemi ligje, por nëse nuk kemi ndërgjegjësim, ligjet nuk kanë asnjë vlerë”, thotë Irena Latinovska.
Askush nuk e di numrin e saktë të kafshëve të rrugës në vend. Sipas vlerësimeve, më shumë se 8,000 qen të pastrehë enden rrugëve në të gjithë vendin, me supozimin se 15 deri në 20 përqind e tyre janë kafshë shtëpiake të braktisura.
Numri i maceve të rrugës, megjithatë, nuk është as afër të qenit të njohur, sepse popullata e tyre nuk është monitoruar kurrë. Supozohet se është shumë më e madhe se ajo e qenve, sepse riprodhimi i tyre është shumë më i madh dhe më pak i kontrolluar se ai i qenve.
Në mungesë të një përgjigjeje gjithëpërfshirëse sistemike, kujdesi për kafshët e rrugës dhe kërkimi i një zgjidhjeje transferohet te aktivistët dhe rrjetet sociale, prandaj ata përmbyten me thirrje për të shpëtuar një qen ose kotele rruge çdo ditë.
Një problem dhjetëvjeçar me kafshët e pastreha
Alarmi për gjendjen e popullatës së kafshëve të rrugës vjen nga aktivistët dhe organizatat që i ndihmojnë ato, si dhe nga profesioni veterinar. Sipas tyre, një situatë e tillë ka zgjatur për dekada, problemi nuk po zgjidhet në thelb, por po “menaxhohet” vetëm përkohësisht.
Për Gisela Boshkovska nga “Anima Mundi”, ky është rezultat i dekadave të mungesës së koordinimit institucional, pronësisë së papërgjegjshme dhe parandalimit të pamjaftueshëm.
“Problemi nuk fillon në rrugë, por në shtëpi dhe në sistem. Kemi braktisje të vazhdueshme të kafshëve, mbarështim të pakontrolluar, mikroçipim të pamjaftueshëm dhe kontroll të dobët mbi pronarët. Në të njëjtën kohë, shumë bashki ende nuk kanë programe afatgjata dhe sistemike për t’u marrë me problemin, por përkundrazi reagojnë në afat të shkurtër dhe nën presionin publik”, thotë Boškovska. Përshtypja e saj e përgjithshme është se shteti ende po reagon ndaj problemit kryesisht në mënyrë reaktive, jo në mënyrë parandaluese.
Meri Jordanovska nga faqja e parë e internetit e specializuar për kafshët shtëpiake “Pets.mk” gjithashtu pajtohet se pronësia e papërgjegjshme është burimi kryesor i problemit. Ajo beson se mungon përgjegjësia e përbashkët e institucioneve të shumëfishta që duhet të veprojnë në trajtimin e problemit.
“Për sa kohë që nuk kemi bashkëpunim midis të gjithë atyre që janë përgjegjës, problemi do të vazhdojë dhe do të zhvillohet, dhe Maqedonia do të ecë në rrathë në lidhje me zgjidhjen e problemit të popullatës së tepërt të qenve dhe maceve të rrugës. Kjo është arsyeja pse programi ‘kap – sterilizo – kthe’, i cili zbatohet në të gjitha vendet e zhvilluara demokratikisht, nuk mund të japë fryte në vendin tonë për momentin”, thotë Jordanovska.
Nëse pronësia e papërgjegjshme kombinohet me të dhënat nga monitorimi i kryer në Shkup në vitin 2023, i cili tregoi se nga rreth 40,000 qen shtëpiakë, vetëm 8.9 përqind u sterilizuan, dhe nga 4,500 qen endacakë në kryeqytet, çdo i dyti, ose 48 përqind e tyre, u sterilizua, fotografia bëhet më e qartë se kush është burimi kryesor i popullatës së qenve endacakë. Sipas të dhënave nga sistemi i informacionit të Agjencisë së Ushqimit dhe Veterinarisë (AFV), në Maqedoni janë të regjistruara 156,555 kafshë shtëpiake, nga të cilat 144,693 janë qen, 11,856 mace dhe 6 ferret.
Institucionet si anije të lidhura
Programi “kap – sterilo – vaksino – kthe” për qentë endacakë në Shkup është në ngarkim të NP “Lajka” që nga viti 2020. Edhe pse rreth 1,000 qen endacakë sterilizohen atje çdo vit, ekziston një mendim publik se numri i tyre në rrugë nuk po zvogëlohet, por përkundrazi po rritet.
Drejtori i “Lajkës”, Vojislav Dimitrovski, i cili është doktor i mjekësisë veterinare, thotë se përballimi i problemit nuk mund të zgjidhet nga një institucion i vetëm, por me veprim të koordinuar nga shumë subjekte. “Lajka”, siç thotë ai, është hallka e fundit në sistem që reagon ndaj pasojave, ndërsa zgjidhja thelbësore qëndron në parandalimin dhe ndalimin e shkaqeve që krijojnë problemin.
“Aktualisht është e nevojshme që të gjitha institucionet e përfshira të riorganizohen seriozisht dhe të forcojnë kapacitetet e tyre në mënyrë që problemi i qenve endacakë të vihet nën kontroll në planin afatgjatë”, thotë Dimitrovski.
Për këtë qëllim, thotë Dimitrovski, po punohet për një strategji që do të përfshijë të gjitha burimet veterinare të disponueshme në qytet, si dhe një plan afatgjatë për zgjerimin e kapaciteteve të “Lajkës”.
“Kontrolli dhe sanksionet nga institucionet kompetente janë vetëm një pjesë e zgjidhjes. Po aq të rëndësishme janë edukimi dhe rritja e ndërgjegjësimit publik për pronësinë e përgjegjshme. Strategjia ‘Kap – Sterilizon – Vaksinon – Kthe’, e zbatuar nga NP “Lajka”, mund të japë rezultate afatgjata vetëm nëse shoqërohet me një ndryshim në zakonet dhe sjelljet shoqërore”, beson Dimitrovski.
AHV, Ministria e Brendshme, Administrata Doganore dhe inspektorati në Ministrinë e Bujqësisë janë institucione që si Boshkovska ashtu edhe Jordanovska besojnë se duhet të punojnë së bashku për të zgjidhur shkaqet e problemit. Ata nuk e përjashtojnë gjyqësorin ose arsimin nga ky detyrim.
Një ligj vetëm në letër
Ekziston legjislacion që rregullon këtë fushë, kryesisht Ligji për Mbrojtjen dhe Mirëqenien e Kafshëve, por shumica e kritikave drejtohen pikërisht në mosrespektimin e tij.
Kristina Atanasova, doktoreshë e mjekësisë veterinare nga klinika veterinare “Pet Vitality” beson se legjislacioni ekzistues është në praktikë jofunksional, për shkak të mungesës së zbatimit të tij. Sipas saj, për të zgjidhur vërtet problemin e kafshëve të pastreha, nevojiten ndryshime të caktuara dhe forcim i rregullores.
“Së pari, le të fillojmë me vendosjen e detyrueshme të mikroçipit dhe regjistrimin në regjistër, si dhe zbatimin e kontrolleve të përforcuara, futjen e një takse mbi kafshët shtëpiake të pasterilizuara, kontrolle më të rrepta mbi kafazet e kafshëve, por edhe ndalimin e shitjes së kafshëve shtëpiake që nuk janë nga një kafaz i regjistruar, si dhe gjobat e larta që do të zbatohen në të vërtetë për braktisjen ose torturimin e një kafshe”, thotë Dr. Atanasova.
Një nga mangësitë më të mëdha të rregullores aktuale, sipas Dimitrovskit, është mospërputhja midis ligjeve që rregullojnë këtë fushë, veçanërisht në fushën e politikës penale. Ai beson se rregullorja ekzistuese është kryesisht në përputhje me standardet evropiane dhe përmban mekanizma që mund të kontribuojnë në menaxhimin efikas të problemit.
“Në praktikë, kjo rezulton në sanksione relativisht të ulëta për shkeljet që lidhen me mirëqenien e kafshëve, si dhe detyrimet që lidhen me identifikimin, regjistrimin dhe pronësinë e përgjegjshme të kafshëve shtëpiake. Nga përvoja e deritanishme, sfida më e madhe nuk është vetë korniza ligjore, por zbatimi i saj i vazhdueshëm”, thotë Dimitrovski.
Jordanovska nga Pets.mk beson se legjislacioni aktual nuk është absolutisht i mjaftueshëm për të zgjidhur problemin e kafshëve të pastreha dhe abuzimin me to, i cili, sipas saj, reflektohet në terren me dënime minimale për braktisjen e kafshëve shtëpiake, pronësinë e papërgjegjshme, mosvendosjen e mikroçipit, por edhe mbarështimin dhe shitjen e pakontrolluar të kafshëve shtëpiake nga mbeturinat e paregjistruara në rrjetet sociale.
Për Boshkovskën nga Anima Mundi, mungon edhe një strategji kombëtare që do të bashkonte institucionet, autoritetet lokale, sektorin veterinar dhe organizatat për mbrojtjen e kafshëve. Pa një qasje të koordinuar, thotë ajo, problemi vetëm zhvendoset nga një vend në tjetrin, por nuk zgjidhet në thelb.
Ndryshimet ligjore të bllokuara midis institucioneve
Për disa vite, janë njoftuar ndryshime në Ligjin për Mbrojtjen dhe Mirëqenien e Kafshëve, i cili rregullon çështjet e pronësisë së përgjegjshme, si dhe trajtimin e popullatës së kafshëve të rrugës, kryesisht qenve. Ndryshimet e para u paraqitën në Parlament nga grupi parlamentar i Partisë Liberale Demokratike në fillim të vitit 2024, por pa rezultate konkrete.
AHV gjithashtu iu afrua miratimit të një ligji të ri pothuajse një vit më parë. Agjencia thotë se ka kuptuar se masat e ndërmarra deri më tani nga komunat dhe Qyteti i Shkupit, të cilat janë përgjegjëse për zbatimin e sistemit të kontrollit të popullatës së qenve, nuk po japin rezultate. Sipas AHV, situata aktuale me kafshët e pastreha në Maqedoni është pasojë si e zbatimit të pamjaftueshëm të zgjidhjes ekzistuese ligjore, ashtu edhe e paqartësisë dhe lëshimeve të saj.
“Braktisja e kafshëve shtëpiake është një problem i vazhdueshëm dhe një burim kryesor i popullatës së qenve të pastrehë, ashtu si edhe shumimi i pakontrolluar. Gjobat e vogla nuk i frikësojnë dhe nuk i dekurajojnë pronarët e qenve nga braktisja e kafshëve të tyre dhe shumimi i tyre në mënyrë të pakontrolluar. Sterilizimi i kafshëve shtëpiake të mbajtura në shtëpi nuk është i detyrueshëm sipas zgjidhjes aktuale ligjore, megjithëse është një nga themelet e pronësisë së përgjegjshme”, thonë AHV.
Në zgjidhjen e re ligjore, AHV propozon kryesisht rritjen e gjobave, gjë që do të ndihmonte në rritjen e ndërgjegjësimit të qytetarëve për mbajtjen e përgjegjshme të kafshëve shtëpiake. Një gjobë prej 400 eurosh parashikohet për mbajtjen e papërshtatshme të kafshëve shtëpiake, dhe një dënim me burgim të përjetshëm prej 5,000 eurosh për torturë ose vrasje. Ndryshimet duhet të rregullojnë gjithashtu çështjen e regjistrimit të staneve të qenve, si dhe mbajtjen e individëve të aftë për riprodhim.
Ministria e Bujqësisë gjithashtu beson se problemi me kafshët endacake në vend është pasojë e disa faktorëve dhe se kuadri ligjor ekzistues ofron një bazë për veprim, por se ka vend për përmirësimin dhe sqarimin e tij të mëtejshëm. Ndryshimet kryesore, sipas tyre, duhet të synojnë krijimin e një sistemi më efikas për të përmirësuar situatën dhe trajtimin e kafshëve endacake.
“Përmirësimi i mëtejshëm i sistemeve të identifikimit, regjistrimit dhe kontrollit është i nevojshëm për t’u përballur më efektivisht me sfidat”, thotë Ministria e Bujqësisë.
Megjithatë, një vit më vonë, projektligji ende nuk ka hyrë në procedurën parlamentare.
Teksti i projektligjit është paraqitur për harmonizim në Ministrinë kompetente të Bujqësisë, Pylltarisë dhe Administrimit të Ujërave, gjë që u konfirmua nga Ministria, por në fillim të majit, në publik doli informacioni se kishte një problem midis dy institucioneve në lidhje me miratimin e ligjit të ri.
AHV më pas pretendoi se pas gjashtë muajsh përgatitjeje dhe konsultimesh me disa palë të interesuara dhe institucione, ata e dorëzuan projektligjin në Ministri, nga e cila u përgjigjën se një projektligj i tillë nuk u ishte paraqitur atyre. Keqkuptimi u kapërcye në një takim në nivelin më të lartë midis dy institucioneve, dhe tani si AHV ashtu edhe Ministria kanë konfirmuar se aktualisht po punojnë për harmonizimin e projektligjit, por pa specifikuar se kur mund të hyjë në procedurën parlamentare.
Vetëm një ligj efikas është një zgjidhje
Por edhe nëse ligji i ri miratohet, të gjithë bien dakord se zbatimi i tij do të jetë çelësi.
“Miratimi i një zgjidhjeje të re ligjore nuk do ta zgjidhte problemin derisa të ndryshojë qasja ndaj zbatimit të tij. Pa kontrolle më të rrepta, si dhe penalitete reale për shkelësit, ne do të ishim ende në vend”, beson Dr. Atanasova nga klinika veterinare “Pet Vitality”.
Për drejtoreshën e NP “Lajka”, pyetja kryesore nuk është nëse do të miratohet një ligj i ri, por nëse ai mund të zbatohet në mënyrë efektive.
“Edhe ligji më i mirë i shkruar nuk do të japë rezultate nëse institucionet nuk kanë kapacitete, burime dhe mekanizma të mjaftueshëm për zbatimin e tij të qëndrueshëm. Zgjidhja nuk duhet të kërkohet ekskluzivisht në tekstet e reja ligjore, por në krijimin e një sistemi funksional që do të sigurojë zbatimin e tyre të qëndrueshëm”, thotë Dimitrovski.
Megjithatë, për aktivistët, si Jordanovska dhe Boshkovska, ajo që nevojitet nuk është vetëm një ligj në letër, por një ligj që do të ketë një garanci se mund të zbatohet në terren. Pa zbatim dhe kontroll sistematik, shtojnë ata, ekziston rreziku që ai të bëhet thjesht një dokument tjetër pa efekt të vërtetë.
Dhe ndërsa një ligj i ri po përgatitet dhe ai i vjetri nuk po zbatohet, Theadora dhe Irena, së bashku me miqtë e tyre Marija, Niko, Kalina, Damjan, Nadja, Jakov, morën pjesë në tregun e dytë të pleshtave në barin “Makka”, përmes të cilit do të ndihmojnë në sterilizimin e maceve të rrugës. Për ta, zgjidhja nuk mund të presë për një procedurë tjetër institucionale.
“Ne mund të mbledhim para vetëm për një kotele, por edhe një kotele është e mjaftueshme për të filluar ndryshimin e gjërave, veçanërisht kur shohim se asnjë institucion nuk po kujdeset për to”, thotë Teadora. /Nistori/
