Lepinje, feta të konservuara, lëng dhe një tortë – kjo ishte dreka që njerëzit që hanin në të ashtuquajturat kuzhina të të varfërve në Shkup morën të mërkurën e kaluar. Një total prej 978 vaktesh të tilla u shpërndanë në nëntë pikat e shpërndarjes së ushqimit në të gjithë kryeqytetin. Shteti pagoi 239 denarë për secilin vakt – kjo ishte ajo që ishte rënë dakord në tenderin me të cilin ato përgatiteshin dhe shpërndaheshin personave në rrezik social, i cili, përndryshe, parashikon ushqim të gatuar gjatë javës dhe pako dreke të premteve – për ditët e fundjavës, shkruan Prizma, përcjell Nistori.
Ndërsa kompania që kryen tenderin pretendon se ka siguruar ushqim të thatë në mes të javës për shkak të një incidenti të papritur dhe se po e respekton kontratën në detaje, vizitat në pikat e shpërndarjes së ushqimit në të gjithë Shkupin tregojnë se ajo që është shkruar në letër nuk është e njëjtë me ushqimin që marrin në të vërtetë qytetarët më të cenueshëm socialisht.
Ka devijime në menu, ushqimi është i ftohtë, shpesh i dobët dhe shpërndahet praktikisht në rrugë – një koncept i ndryshëm nga ideja e kuzhinave popullore, ku qytetarët më të varfër duhet të marrin një vakt të mirë dhe të ngrohtë dhe një ndjenjë se dikush kujdeset për ta.
Kjo u vërtetua nga vizita e BIRN në disa nga pikat ku shpërndahet ushqimi, si dhe nga hulumtimi i Qendrës për Komunikime Qytetare (QKQ), ku kontrolluan në detaje se si zbatohen disa tenderë, përfshirë atë për kuzhinën popullore.
“Ky është një tender shumë i vlefshëm për sa i përket financave, një kontratë vjetore prej 1.5 milion eurosh, dhe ky është një prokurim që prek një grup vërtet të ndjeshëm qytetarësh. Prandaj interesi ynë është të shohim se sa efektivisht zbatohet dhe si u shpërndahet ushqimi njerëzve në rrezik social,” shpjegon Sabina Fakiq nga QKQ.
Kishte diçka për të parë – në vend që të ndodhte në kuzhina popullore, ushqimi për grupet më të cenueshme zakonisht shpërndahet në rrugë. Analiza e dokumenteve të tenderit tregoi se zbatimi i kontratës devijoi seriozisht nga ajo që ishte parashikuar në dokumentacionin e tenderit dhe ofertën e paraqitur.
Tenderi i bllokuar la njerëzit pa ushqim për muaj të tërë.
BIRN vizitoi dy nga nëntë vendet e përcaktuara nga Ministria e Politikave Sociale ku shpërndahet ushqim për mensat e të varfërve. Një në Qendër, në Madzir Maalo, ku furgoni ndalet në trotuar, dhe tjetra, në lagjen Çento, ku tabela e vjetër “Mensat e të varfërve”, e varur mbi hyrjen e një kasolle të rrënuar me firmën e Ministrisë së Politikave Sociale, është e vetmja gjë që tregon se kjo është një pikë ushqimi.
Dikur para pandemisë, siç thonë banorët e zonës, vaktet merreshin në kasolle, e cila ishte rinovuar për këtë qëllim, por vitet e fundit ato janë shpërndarë direkt nga furgoni, në pluhurin e parkingut të improvizuar përpara saj.
Rreth orës 10:30 të mëngjesit, rreth 15 persona u mblodhën duke pritur furgonin, i cili u vonua për 10-15 minuta. Ata mbërritën herët që të mos e humbisnin takimin, sepse kishin frikë se mund të humbisnin të drejtën për këtë vakt, i cili mund të ishte vakti i tyre i vetëm i ditës.
“Kështu na thanë, kështu bëjmë ne,” shpjeguan të pranishmit.
Ata nuk kishin shumë fjalë lavdërimi për cilësinë e ushqimit, por ishin mirënjohës që e morën. Vitin e kaluar, për shembull, ata qëndruan pa këtë vakt për muaj të tërë.
Kjo ishte periudha në të cilën po përgatitej tenderi i ri. U deshën shtatë muaj e gjysmë, dy tendera të anuluar, gjashtë ankesa, që furnizuesi aktual, kompania e ushqimit “Party Service Leo”, të zgjidhej pas njoftimit të tretë, pasi një kompani tjetër, “Unimerkant-Ketering”, kishte fituar më parë për gjashtë vjet rresht. Dallimi kryesor që njerëzit vunë re është se më parë ushqimi ishte i ngrohtë, derdhej direkt nga kazanët në furgon në tenxheret që mbanin me vete. Tani thonë se gjithçka është e paketuar, por shpesh “i ftohtë si akull”.
Askush prej tyre nuk e di që ka një tender, një menu në të, dhe as nuk u është thënë se çfarë duhet të dorëzojë kompania.
Një nënë e një fëmije të vogël po tregon ushqimin që i kishte mbetur nga dita e kaluar. Fëmijët nuk mund ta hanin. Ata u ankuan për thjerrëzat, spinaqin dhe ushqimin e thatë për fundjavat, dhe lavdëruan fasulet kur janë të freskëta, biftekun me oriz dhe bizelet me hamburger.
“Është mirë ta japësh siç duhet, edhe ne jemi njerëz, nuk jemi bagëti,” komentoi një grua e moshuar me indinjatë, e cila kishte ardhur për të marrë një vakt për vete dhe burrin e saj.
Sipas menusë, për të mërkurën e dytë të muajit kishte merluc me oriz të pjekur, sallatë dhe bukë. Në vend të kësaj, furgoni solli ushqim të thatë.
Në një intervistë me BIRN, menaxhmenti i Party Service Leo e justifikoi incidentin duke thënë se ishte një çështje e rastësishme dhe mohoi se po bënin ndonjë lëshim nga menuja e përcaktuar në tender. Ata pretenduan se kishin pasur një problem me energjinë elektrike atë ditë dhe kuzhina e tyre nuk funksiononte ndërsa prisnin për shërbim.
“Ishte i vetmi rast i tillë në gjashtë muaj. Institucionet u njoftuan se do të shpërndahej një pako dreke. Ne jemi një kompani me përgjegjësi sociale dhe nuk donim t’i linim njerëzit të uritur,” thanë ata.
Ata thanë se dhurojnë rregullisht ushqim për të varfrit, përfshirë edhe në qendrën e të pastrehëve në Shkup, dhe se vetë hanë të njëjtat vakte, të cilat thonë se janë të shijshme dhe të përgatitura sipas të gjitha standardeve.
Megjithatë, vakti i thatë i mërkurës nuk ishte një devijim i rastësishëm nga menyja. Një ditë para vizitës sonë, për shembull, në menu kishte musaka, por njerëzve u dha spinaq.
Hulumtimi i QKQ-së, i cili dokumentoi ushqimin e shpërndarë gjatë vizitave në terren, zbuloi devijime edhe më të mëdha. Jo vetëm që nuk u ndoq rendi i servirjes së vakteve, por kishte mospërputhje në sasi, kombinime dhe produktet shpesh mungonin – nga kosi dhe djathi te supa dhe frutat. Një nga vaktet e thata përbëhej nga feta të ftohta, një e katërta e një qepe dhe bukë të thekur. Një tjetër, i gatuar, përmbante vetëm makarona dhe bukë.
Dallime të mëdha në çmimin për vakt
I njëjti vakt, sipas menusë dhe përbërjes, për të cilin në Shkup paguhet 239 denarë, në Tetovë, për shembull, kushton 105 denarë, por aty ushqimi përgatitet nga një nga kopshtet. Nga ana tjetër, tenderi në Kumanovë u fitua këtë vit nga kompania që gatuante në Shkup deri vitin e kaluar, me një çmim prej 313 denarësh për vakt.
Party Service Leo shpjegon se ka shumë kosto në tendera të tillë dhe ata duhej të llogaritnin rreziqet për të gjithë vitin. Kjo është arsyeja pse ofruan çmimin aktual për vakt, të cilin nuk e konsiderojnë të lartë.
Megjithatë, ishte ky informacion që i habiti njerëzit që marrin vaktin më shumë. Ofertat nuk kanë asnjë vlerë për ta. Përshtypja e tyre është se dikush po ua jep ushqimin si dhuratë.
Kjo është arsyeja pse ata u tronditën kur mësuan se shteti paguan rreth 7,200 denarë në muaj për secilin përfitues, pavarësisht nëse është i rritur apo fëmijë, sepse vakti është i njëjtë për të gjithë dhe zakonisht merret nga disa anëtarë të familjes.
“Kaq shumë para, dhe ne jemi ende të uritur. Të paktën duhet të na japin më shumë bukë,” komentuan njerëzit në radhën e ushqimit.
Llogaritja e BIRN tregoi se nëse ata do të blinin produktet që morën për drekë atë ditë nga një dyqan me çmimin e shitjes me pakicë, do të paguanin 111 denarë për to.
Merluci me oriz dhe bukë, i cili ishte në menunë e së mërkurës, i blerë po atë ditë nga dyqanet e ushqimeve të gatuara nga kompania që prodhon ushqimin për kuzhinat publike, i kushtoi BIRN 109 denarë, pa përfshirë sallatën sezonale.
QKQ e sheh pjesërisht arsyen për këtë në standardet e larta të vendosura nga Ministria e Politikës Sociale në vetë tenderin. Nëse lexoni tenderin, aty thuhet se ushqimi do të shërbehet në ambiente, gjë që përfshin edhe mirëmbajtjen e tyre.
“Por në këto kushte, kur kryen një shpërndarje të thjeshtë 15-minutëshe të vakteve të paketuara, çmimi është i paarsyeshëm i lartë,” thekson Fakić.
Kompania thotë se u habitën kur panë se ushqimi duhej të shpërndahej direkt nga furgoni, sepse nuk kishte vend për ta lënë, me përjashtim të dy prej lokacioneve. Për muajin e parë, furgoni qëndroi në vend për dy orë siç thuhej në tender, por meqenëse të gjithë morën ushqim sapo mbërritën, ata vazhduan të funksionojnë siç janë tani, me vonesa të shkurtra. Ata pretendojnë se raportojnë rregullisht të gjitha çështjet në institucione dhe se deri më tani nuk kanë marrë asnjë ankesë, por vetëm lëvdata.
Ministria e Politikës Sociale është në të njëjtën linjë. Ata thonë se kontrollojnë zbatimin e tenderit në baza ditore dhe gjithçka po shkon mirë.
“Deri më tani, nuk janë identifikuar parregullsi, as nuk është marrë ndonjë ankesë nga përdoruesit,” thuhet në përgjigjen ndaj BIRN.
Megjithatë, edhe pse QKQ kërkoi këtë informacion, dhe një informacion i tillë është publik, Ministria nuk u dha dokumentet mbi procedurën e tenderit të zhvilluar, as mbi monitorimin e zbatimit të këtij tenderi.
Njerëzit që jetojnë në varfëri nuk interesohen se si bëhen kontratat. As nëse ka një tender. Ata duan që ushqimi të ishte më i mirë, veçanërisht kur e dinë se paguhet mirë.
“Por, kur nuk ka asgjë tjetër, edhe kjo është mirë,” thonë njerëzit nga pika e kontrollit në Çento.
