Mali i Sharrit është një nga burimet natyrore më të rëndësishme të vendit. Ujërat e tij sipërfaqësore dhe nëntokësore përbëjnë bazën e furnizimit me ujë të Tetovës dhe Gostivarit, kontribuojnë në mbushjen e burimit Raçe (Rašče), i cili furnizon me ujë të pijshëm pjesën më të madhe të Shkupit, si dhe sigurojnë ujë për funksionimin e sistemit hidroenergjetik të Mavrovës. Njëkohësisht, mali përfaqëson një nga zonat më të pasura me burime ujore, lumenj malorë, liqene akullnajore dhe ligatina alpine në vend, shkruan IDSCS, përcjell Nistori.
Ky kapital ujor ka një rëndësi që shkon përtej kufijve lokalë. Ai siguron ujë të pijshëm, prodhim të energjisë elektrike, ruajtjen e biodiversitetit, zhvillimin e turizmit dhe përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike. Në këtë kontekst, Mali i Sharrit nuk është vetëm një zonë e mbrojtur, por edhe një infrastrukturë natyrore strategjike, nga e cila varet siguria ujore e një pjese të konsiderueshme të vendit.
Megjithatë, pasuria ujore nuk përkthehet gjithmonë në furnizim të sigurt me ujë. Vitet e fundit, Tetova është përballur periodikisht me kufizime dhe probleme në furnizimin me ujë, ndërsa kriza e fundit e ndotjes së sistemit të ujësjellësit në Gostivar tregoi edhe një herë se burimet natyrore, të vetme, nuk garantojnë ujë të pijshëm të sigurt. Për qytetarët, siguria e ujit varet nga i gjithë zinxhiri i sistemit:
Mbrojtja e burimit → nxjerrja e ujit → trajtimi → rrjeti i shpërndarjes → kontrolli i cilësisë → besimi i qytetarëve.
Dobësia në cilëndo hallkë të këtij zinxhiri mund të rrezikojë funksionimin e të gjithë sistemit.
Situata aktuale me furnizimin me ujë në Gostivar është një kujtesë se siguria e ujit nuk varet vetëm nga sasia e ujit në dispozicion, por edhe nga mënyra se si menaxhohet i gjithë sistemi. Pavarësisht gjetjeve përfundimtare mbi shkaqet e ndotjes, vetë fakti që siguria e ujit të pijshëm mund të vihet në pikëpyetje tregon se burimet natyrore nuk janë të mjaftueshme në mungesë të një infrastrukture të besueshme, monitorimit të vazhdueshëm dhe menaxhimit efikas institucional.
Siguria e ujit kërkon një sistem që garanton:
- monitorim të vazhdueshëm të cilësisë së ujit;
- procedura të qarta për menaxhimin e rrezikut;
- kontroll të rregullt të të gjitha pikave të sistemit;
- mbrojtje të burimeve dhe zonave të mbrojtjes ujore;
- llogaridhënie dhe transparencë institucionale ndaj qytetarëve.
Këto zhvillime ngrenë një pyetje më të gjerë: A po i menaxhon Republika e Maqedonisë së Veriut në mënyrë të duhur një nga pasuritë e saj më të vlefshme natyrore?
Uji duhet të trajtohet si një sistem, jo vetëm si një burim.
Siguria ujore nuk varet vetëm nga sasia e ujit në dispozicion, por nga mënyra se si menaxhohet i gjithë sistemi ujor. Burimet, pellgjet lumore, infrastruktura, institucionet dhe përdoruesit e ujit përbëjnë një sistem të ndërlidhur. Ujërat e Malit të Sharrit sigurojnë njëkohësisht ujë të pijshëm, prodhim të energjisë elektrike, ruajtjen e ekosistemeve natyrore dhe mbështetje për zhvillimin ekonomik lokal.
Megjithatë, këto funksione shpesh planifikohen dhe menaxhohen veçmas, nga institucione dhe sektorë të ndryshëm, pa koordinim të mjaftueshëm. Në kushtet e ndryshimeve klimatike dhe të presionit në rritje mbi burimet ujore, kjo qasje nuk është më e mjaftueshme.
Prandaj, menaxhimi i ardhshëm i ujërave të Sharrit duhet të bazohet në një qasje të integruar, e cila e trajton malin si një sistem unik ujor. Kjo nënkupton mbrojtjen e njëkohshme të burimeve dhe pellgjeve ujore, modernizimin e infrastrukturës së furnizimit me ujë, monitorimin efikas të cilësisë së ujit, koordinim më të mirë institucional dhe përshtatje në kohë ndaj ndryshimeve klimatike. Vetëm përmes një qasjeje të tillë mund të garantohet siguria afatgjatë e ujit dhe përdorimi i qëndrueshëm i kapitalit ujor të Sharrit.
Në shekullin XXI, uji nuk mund të trajtohet më vetëm si lëndë e parë për aktivitet ekonomik ose për prodhimin e energjisë. Ai është njëkohësisht një e drejtë themelore e njeriut, infrastrukturë kritike, parakusht për shëndetin publik, kapital natyror dhe një burim kyç për përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike.
Nga kjo perspektivë, IDSCS po përgatit një analizë që e trajton Malin e Sharrit jo vetëm si një zonë me pasuri të jashtëzakonshme natyrore, por edhe si një kapital strategjik ujor me rëndësi kombëtare. Duke analizuar potencialin natyror të malit, situatën e furnizimit me ujë në Tetovë dhe Gostivar, rolin e ujërave të Sharrit në furnizimin me ujë të Shkupit dhe në funksionimin e sistemit hidroenergjetik të Mavrovës, si dhe ndikimin e ndryshimeve klimatike dhe kornizën ekzistuese institucionale, analiza evidenton nevojën për një model të ri të menaxhimit të integruar të burimeve ujore.
Një qasje e tillë është në përputhje me Direktivën Kornizë për Ujin të Bashkimit Evropian, e cila e bazon menaxhimin e ujërave në pellgjet lumore dhe në koordinimin ndërmjet të gjithë përdoruesve të burimeve ujore.
Mali i Sharrit nuk është thjesht një mal i pasur me ujë. Ai është një ekosistem ujor kompleks dhe një infrastrukturë natyrore strategjike, nga e cila varen furnizimi me ujë i vendit, siguria energjetike, shëndeti publik dhe qëndrueshmëria ndaj ndryshimeve klimatike. Prandaj, pyetja thelbësore nuk është nëse Mali i Sharrit ka ujë të mjaftueshëm, por nëse do të dimë ta menaxhojmë këtë kapital ujor në mënyrë të përgjegjshme dhe ta ruajmë atë për brezat e ardhshëm.
