Personat e lidhur me kompanitë që merren me nxjerrjen e rërës dhe prodhimin e betonit kanë vendosur të provojnë një biznes krejtësisht tjetër gjatë dy viteve të fundit: kultivimin e peshqve në pellgje të destinuara për peshkim rekreativ. Ky aktivitet përfshin gjithashtu hapjen e gropave pranë lumenjve dhe nxjerrjen e dheut e të rërës, por pa iu nënshtruar procedurave të koncesionit dhe pa paguar për materialin e gërmuar, shkruan Prizma, përcjell Nistori.
Rëra që nxirret gjatë punimeve ndërtimore, qoftë për ndërtimin e një shtëpie, ndërtese, rruge apo pellgu peshqish, nuk konsiderohet lëndë e parë minerale e shfrytëzuar. Trajtimi i saj nuk rregullohet në mënyrë të veçantë as nga ligjet e tjera, përfshirë ato që lidhen me ndërtimin, duke ua lënë pronarëve ose investitorëve mundësinë ta disponojnë atë.
Në dy rastet që kemi identifikuar, rastësisht ose jo, investitorët që po ndërtojnë pellgje për peshkim rekreativ kanë gjithashtu interesa biznesi të lidhura me shfrytëzimin e rërës. Megjithatë, nuk arritëm të siguronim informacione se çfarë ka ndodhur me materialin e gërmuar.
Biznesmen, fermer dhe kultivues peshqish
Një nga lokacionet ku pritet të ndërtohen dy pellgje të reja për peshkim rekreativ ndodhet përgjatë lumit Vardar, në Komunën e Petrovecit, rreth njëqind metra larg lumit, në një fushë në anën lindore të tij.
Banorët e Oreshanit, në anën tjetër të Vardarit, si dhe pronarët e shtëpive të pushimit në këtë vendbanim kodrinor, prej rreth një viti kanë vërejtur një gropë prej disa mijëra metrash katrorë, të mbushur me ujë.
Kur ekipi i BIRN-it vizitoi vendin në mars, grumbujt e dheut dhe rërës së gërmuar, si dhe prania e herëpashershme e kamionëve dhe makinerive të ndërtimit, dëshmonin se nuk bëhej fjalë për një pellg natyror dhe as për një hapësirë ujore të përshtatur për përdorim rekreativ. Të paktën, jo ende.
Toka pjellore që ndodhej në atë vend, me sipërfaqe prej më shumë se 11.000 metrash katrorë, është në pronësi të Sadik Liçinës, një biznesmen nga Petroveci, i cili drejton kompaninë familjare „Aradiko Kop“.
Kompania realizon një qarkullim vjetor prej rreth tre milionë eurosh nga prodhimi i betonit dhe zotëron një bazë betoni rreth katër kilometra larg lokacionit.
Vitin e kaluar, Liçina, i regjistruar si fermer individual, nisi procedurën për ndërtimin e një pellgu për peshkim rekreativ. Kjo procedurë kalon nëpër Ministrinë e Mjedisit Jetësor, Ministrinë e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Ekonomisë së Ujërave, si dhe autoritetet e vetëqeverisjes lokale.
Ministria e Mjedisit miratoi elaboratin e tij, ndërsa komuna i lëshoi lejen e ndërtimit. Pas kësaj, ai nisi gërmimet.
Sipas dokumenteve të disponueshme publikisht, projekti parashikonte ndërtimin e dy pellgjeve: njëri me sipërfaqe prej 4.400 metrash katrorë dhe tjetri prej 1.500 metrash katrorë. Në to ishte planifikuar të kultivoheshin rreth 8.000 peshq.
Pasi gërmimet kishin filluar, lokacioni u kontrollua nga një inspektor shtetëror i mjedisit, i cili konstatoi se punimet po kryheshin pa lejen përkatëse për shfrytëzimin e ujit.
Pas këtij konstatimi, Liçina aplikoi për leje ujore.
Megjithatë, emri i tij nuk figuron në listën e kërkesave të paraqitura për leje të shfrytëzimit të ujit për kultivimin e peshqve gjatë periudhës 2024–prill 2026, të cilën Ministria e Mjedisit ia dorëzoi BIRN-it me kërkesë të këtij të fundit.
Menjëherë pas inspektimit, e njëjta ministri miratoi një elaborat tjetër për ndërtimin e një ferme peshqish në të njëjtën parcelë, kësaj radhe të paraqitur nga kompania „Liçina“, në pronësi të djemve të tij.
Kjo kompani është themeluar në vitin 2020, me veprimtari kryesore nxjerrjen e rërës. Dy vjet më vonë, ajo hapi edhe një degë të re, të orientuar drejt veprimtarive bujqësore.
Kur u rikthyem në shtator, pranë pellgut nuk kishte më makineri ndërtimi. Në vend kishin mbetur vetëm disa grumbuj rëre.
„Këtë verë nuk kishte kamionë. Ndoshta e kanë nxjerrë të gjithë rërën“, na tha një banor i Oreshanit.
Një pellg peshqish në mes të një zone aktive të nxjerrjes së rërës
Në listën e elaborateve të miratuara për pellgjet e peshqve, të siguruar nga Ministria e Mjedisit, identifikuam edhe një projekt tjetër për peshkim rekreativ, në fshatin Vincë të Kumanovës, pranë lumit Pçinja.
Kjo pjesë e lumit Pçinja njihet prej dekadash për nxjerrjen intensive të rërës. Banorët e fshatrave përgjatë lumit shpesh janë përplasur me kompanitë që merren me këtë aktivitet, për shkak të dëmtimit të shtretërve të lumenjve dhe tokave bujqësore, shkatërrimit të rrugëve nga kamionët e rëndë dhe problemeve të tjera.
Gjatë muajve të fundit, banorët e fshatit Shuplji Kamen, që ndodhet në rrjedhën e sipërme të Pçinjës, kanë kundërshtuar aktivitetin e kompanive që nxjerrin rërë. Ndërkohë, banorët e Sredno Konjarit dhe Gorno Konjarit, në rrjedhën e poshtme të lumit, kanë protestuar prej vitesh për të njëjtën çështje.
Përgjatë një segmenti prej rreth 30 kilometrash të lumit, rëra vazhdon të nxirret në disa lokacione.
Pikërisht në mes të kësaj zone, kompania „Mehdi Trade“, e drejtuar nga Elma Deçkoviq, po përgatit ndërtimin e një pellgu për peshkim rekreativ.
Duke shfrytëzuar masat shtetërore për nxitjen e të rinjve që të merren me veprimtari bujqësore, ajo ka marrë me qira tokë shtetërore pranë lumit Pçinja, në fshatin Vincë, për ndërtimin e një pellgu peshqish.
Sipas marrëveshjes, pas përfundimit të tre viteve të para, kompania do të duhet të paguajë rreth 1.200 euro qira në vit.
Elma është pjesë e familjes Deçkoviq nga Komuna e Petrovecit, e cila zotëron dy kompani që merren me nxjerrjen e rërës: „Ada Kop“ dhe „Riki Euro Kop“.
Pronari i kompanisë „Ada Kop“, Muhamed Deçkoviq, i cili u prezantua si drejtues i „Mehdi Trade“, na tha se plani i tyre është ndërtimi i dy pellgjeve, njëri me sipërfaqe prej 1.000 metrash katrorë dhe tjetri prej 400 metrash katrorë.
Ekipi i BIRN-it e vizitoi këtë lokacion në shtator.
Parcela e parashikuar për ndërtimin e pellgut ndodhet pranë lumit Pçinja. Nga rruga lokale që lidh Gorno Konjarin me fshatin Vincë, rruga devijon drejt lumit dhe vazhdon nëpër një terren të pashtruar, ku dy automjete mezi mund të kalojnë pranë njëra-tjetrës.
Përveç disa shtëpive që ngjajnë me shtëpi pushimi, zona është pothuajse e pabanuar.
Pak para se të arrinim te lumi, vëreheshin grumbuj të mëdhenj dheu të gërmuar së fundmi.
Ndërkohë, pranë shtratit të Pçinjës, nxjerrja e rërës zhvillohej me intensitet të lartë, pikërisht në një lokacion nëpër të cilin duhej të kalonim për të arritur te parcela e marrë me qira nga kompania „Mehdi Trade“.
Rreth 50 metra para se të mbërrinim, na ndaloi një burrë i moshuar, pjesë e grupit që po kryente gërmime me ekskavatorë.
„Kalimi përtej kësaj pike është i ndaluar. Po kryhen punime ndërtimore“, na tha ai me ton të ashpër.
Kur e pyetëm se çfarë po ndërtohej, ai u përgjigj shkurt:
„Po rregullojmë shtratin e lumit.“
BIRN-i iu drejtua si ndërmarrjes shtetërore „Ekonomia e Ujërave e Maqedonisë“, ashtu edhe Komunës së Kumanovës, për të verifikuar nëse në atë lokacion po realizohej ndonjë projekt për rregullimin e shtratit të lumit.
Të dy institucionet konfirmuan se nuk kishin ndonjë projekt të tillë.
Megjithëse nuk na u lejua hyrja në lokacion, arritëm të vërenim një ekskavator të verdhë që po hapte një gropë në njërin nga skajet e largëta të parcelës.
E gjithë zona ngjante me një hapësirë të madhe të shfrytëzimit të rërës, me gropa të mëdha të mbushura me ujë dhe argjinatura përreth tyre.
Kamionët qarkullonin vazhdimisht. Në disa prej tyre, poshtë mbulesave, dukej qartë rëra e transportuar.
Njëri prej kamionëve mbante shenjat e një kompanie që në të kaluarën ishte raportuar për nxjerrje të paligjshme të rërës nga shtrati i lumit.
Gropat e mëdha të mbushura me ujë përgjatë lumit, pranë Konjarit, ishin të dukshme edhe gjatë kthimit tonë nga Vinca.
Ndërsa po filmonim njërën prej tyre, na u afrua një banor i moshuar, i cili u ankua për dëmet që kompanitë e nxjerrjes së rërës kishin shkaktuar gjatë dekadës së fundit.
„Kjo dikur ishte tokë pjellore. Tani nuk ka mbetur asgjë prej saj. Gjithçka është nën ujë“, u ankua ai.
Banori shtoi se aktivitetet e nxjerrjes së rërës ishin ndërprerë gjatë viteve të fundit. Megjithatë, vetëm disa minuta më vonë, kur pa një kamion që po kalonte në rrugë, ngriti duart i dëshpëruar.
„Ja, kanë filluar përsëri…“, tha ai.
Vetëm rëra e nxjerrë me koncesion konsiderohet lëndë e parë minerale
Nxjerrja e rërës dhe zhavorrit për nevojat e ndërtimtarisë dhe industrive të tjera rregullohet me Ligjin për Lëndët e Para Minerale.
Për të shfrytëzuar këto materiale, subjektet ekonomike duhet të sigurojnë koncesion nga shteti dhe të paguajnë tarifat përkatëse.
Nxjerrja e paligjshme e lëndëve minerale përbën vepër penale. Sipas praktikës gjyqësore që kemi shqyrtuar, ajo mund të dënohet me gjoba, dënime me burgim me kusht dhe konfiskim të materialit të nxjerrë.
Vetëm gjatë katër muajve të fundit, policia ka evidentuar katër raste të nxjerrjes së paligjshme të materialeve minerale: dy në rajonin e Strugës, një në rajonin e Strumicës dhe një në atë të Negotinës.
Sipas tarifave të koncesionit të miratuara nga Qeveria dhe të publikuara në Gazetën Zyrtare në fund të vitit 2024, për rërën dhe zhavorrin parashikohen këto pagesa:
- 100.000 denarë për kilometër katror për hulumtimin e lëndëve minerale;
- 180.000 denarë në vit për kilometër katror për koncesionin e sipërfaqes;
- 500 denarë për çdo ton materiali të nxjerrë.
Megjithatë, ekziston një përjashtim ligjor.
Kur një investitor gërmon themelet për ndërtimin e një shtëpie, ndërtese apo objekti tjetër, materiali i nxjerrë gjatë punimeve nuk trajtohet si lëndë e parë minerale e shfrytëzuar.
Ai mund të transportohet në një deponi ose të përdoret për qëllime të tjera.
Në Luginën e Shkupit, por edhe në zona të tjera pranë lumenjve, kjo ka rëndësi të veçantë.
Nën shtresën e tokës pjellore, e cila zakonisht është rreth një metër e trashë, shpesh gjenden shtresa rëre dhe zhavorri që mund të përdoren për prodhimin e betonit dhe për punime të tjera ndërtimore.
Nëse këto materiale nxirren si rezultat i punimeve ndërtimore dhe jo me qëllim shfrytëzimin e tyre si lëndë minerale, ato nuk i nënshtrohen regjimit të koncesioneve.
„Ligji për Lëndët e Para Minerale nuk përcakton detyrim të veçantë për investitorët, kontraktorët apo pronarët e tokës që të raportojnë në ministri sasitë e rërës ose materialeve të tjera të nxjerra gjatë gërmimeve për ndërtimin e objekteve, infrastrukturës dhe ndërtimeve të tjera, nëse gërmimet nuk kryhen me qëllim shfrytëzimin e lëndëve të para minerale“, u përgjigj Ministria e Energjisë.
Nga kjo ministri sqaruan se ligji përcakton detyrimet e subjekteve që kryejnë nxjerrje në bazë të koncesioneve dhe veprimtaria ekonomike e të cilave lidhet drejtpërdrejt me shfrytëzimin e materialeve minerale.
Sipas ministrisë, ligji nuk përmban një regjim të veçantë që rregullon trajtimin e mëtejshëm të rërës ose materialeve të tjera të përftuara gjatë gërmimeve ndërtimore.
„Prandaj, vetëm në bazë të Ligjit për Lëndët e Para Minerale, nuk mund të jepet një interpretim i përgjithshëm se një material i tillë mund të shitet lirisht si lëndë e parë minerale“, sqaroi ministria.
Sasitë e rërës që nxirren gjatë hapjes së themeleve të një shtëpie apo ndërtese mund të jenë relativisht të vogla.
Por situata ndryshon ndjeshëm kur bëhet fjalë për ndërtimin e pellgjeve të peshqve me sipërfaqe prej 1.000, 2.000 apo 4.000 metrash katrorë.
Për shembull, nëse njëri prej pellgjeve që planifikojnë të ndërtojnë këto kompani ka sipërfaqe prej 4.000 metrash katrorë dhe thellësi prej dy metrash, ndërsa shtresa e rërës është një metër e trashë, nga gërmimi mund të përftohen rreth 4.000 metra kub rërë, përkatësisht 7.000 deri në 8.000 tonë.
Nëse kjo sasi do të nxirrej në kuadër të një aktiviteti të rregullt minerar, pagesa e koncesionit për materialin e shfrytëzuar do të arrinte afërsisht 50.000 deri në 70.000 euro.
Në rast se pellgu do të ishte më i thellë dhe shtresa e rërës do të arrinte dy metra, kjo shumë mund të dyfishohej.
Deri më tani janë identifikuar dy raste në të cilat kompani të lidhura me biznesin e nxjerrjes së rërës po ndërtojnë pellgje peshqish në zona të njohura për shfrytëzimin e këtij materiali.
Megjithatë, boshllëqet në legjislacion krijojnë mundësi që praktika të ngjashme të përdoren edhe nga subjekte të tjera.
Korrigjime gjuhësore në vend të përgjigjeve
Përpjekjet tona për të marrë përgjigje nga biznesmenët nëse synojnë vërtet të zhvillojnë aktivitetin e peshkimit rekreativ apo nëse qëllimi i tyre kryesor është nxjerrja e rërës, si dhe për të mësuar se çfarë ka ndodhur me materialin e gërmuar, dhanë vetëm rezultate të pjesshme.
Një person që u prezantua si anëtar i familjes Liçina na telefonoi nga një numër që në aplikacionet telefonike identifikohej me emrin „Aradiko Kop“.
Pasi vërejti se po i parashtronim pyetje pa e pyetur paraprakisht nëse dëshironte të fliste, ai deklaroi se nuk kishte ndër mend të na përgjigjej.
Pyetjet ia dërguam edhe përmes mesazheve SMS, por në vend të përgjigjeve morëm vetëm një korrigjim gjuhësor.
As email-it që i dërguam nuk iu përgjigj askush.
Nga ana tjetër, Muhamed Deçkoviq nga kompania „Mehdi Trade“ ishte më i gatshëm për të biseduar.
Ai deklaroi se, disa ditë përpara telefonatës sonë, lokacioni ishte vizituar nga inspektorët, të cilët, sipas tij, kishin konstatuar se gjithçka ishte në rregull dhe se kompania dispononte dokumentacionin e nevojshëm.
Deçkoviq tha se aktualisht nuk po kryhen punime në pellgun e peshqve, por se plani mbetet ndërtimi i dy pellgjeve, ku vizitorët do të paguajnë për të ushtruar peshkimin rekreativ.
„Vendi është i bukur. E kalova gjithë verën atje dhe gjeta qetësi. Asgjë nuk më shqetëson, sepse është pesë kilometra larg vendbanimit“, na tha Deçkoviq.
Kur i përmendëm se në atë zonë po kryheshin gërmime dhe po nxirrej rërë, ai mohoi çdo lidhje me këto aktivitete, duke shtuar se dikush mund të ishte duke gërmuar në mënyrë të paligjshme.
Megjithatë, gjatë bisedës, ai pranoi se kompania që kishte angazhuar për kryerjen e gërmimeve e kishte marrë përsipër punën me shpresën se do të gjente rërë.
„Rëra nuk është më. Unë po gërmoj vetëm dhe. Kompania që e angazhova për gërmimet u tërhoq për këtë arsye. Ata mendonin se kishte rërë, por nuk kishte. Doli se kishte rërë dhe unë i thashë: ‘Shok, ne jemi marrë vesh dhe ti duhet të gërmosh, me rërë ose pa rërë’. Megjithatë, gurët patjetër do t’i kthej, sepse duhet të kthehen. Përndryshe, peshku do të mbajë erë“, u përgjigj Deçkoviq.
