Shprehja “djalli fshihet në detaje” përshtatet në mënyrë të përkryer me reformën e shpallur të shërbimit të prokurorisë, thonë ekspertët. Ndërsa qeveria po shpall një reformë serioze të Shërbimit të Prokurorisë, dhe Komisioni i Venedikut ka vlerësuar autonominë më të madhe financiare, në rrugën e tij drejt Parlamentit, financimi është rikthyer në “mënyrën e vjetër”, përcjell Nistori.
Komisioni i Venedikut ka dhënë një mendim pozitiv për projektligjin për Shërbimin e Prokurorisë Publike. Megjithatë, në rrugën drejt Parlamentit të Maqedonisë, ky draft ka pësuar ndryshime, pas të cilave deputetët do të votojnë për një ligj pak më të ndryshëm nga ai që “vlerësuan” në Komision. Ndryshimi kryesor që do të ndikojë në reformat e planifikuara është shkurtimi i financimit, thonë ekspertët.
Ministri i Drejtësisë, Igor Filkov, theksoi në seancën plenare në Parlament se ky projektligj është rezultat i një procesi të gjatë dhe gjithëpërfshirës, që filloi në nëntor 2024 me formimin e një grupi pune që përfshinte ekspertë, profesorë universiteti, prokurorë, gjyqtarë, avokatë, përfaqësues të sektorit joqeveritar dhe përfaqësues të bashkësisë ndërkombëtare, përfshirë OSBE-në dhe Bashkimin Evropian. Projektligji iu dërgua gjithashtu Komisionit të Venedikut këtë verë për t’u kontrolluar para se të miratohej.
Një analizë krahasuese e kryer nga Radio Evropa e Lirë tregon se projektligji i publikuar në faqen e internetit të Komisionit të Venedikut dhe ai që deputetët në Parlament kanë filluar ta shqyrtojnë tregojnë disa ndryshime thelbësore, përfshirë ato financiare.
Formula e ndryshuar e financimit
Problemi kryesor qëndron në ndryshimin e formulës matematikore të financimit. Në versionin anglisht të draftit, ishte përcaktuar që prokuroria duhet të marrë të paktën 0.5% të buxhetit të përgjithshëm të shtetit, por në versionin maqedon që mbërriti në Parlament, ky prag është ulur ndjeshëm në bazën mbi të cilën llogaritet.
“Bazuar në politikën fiskale dhe kategoritë kryesore të të ardhurave dhe shpenzimeve të parashikuara, shuma e fondeve për funksionimin e Prokurorisë Publike duhet të jetë të paktën 0.4% e të ardhurave tatimore të Republikës së Maqedonisë së Veriut për vitin aktual, me kusht që kjo të mos prishë shpërndarjen e drejtë të fondeve buxhetore dhe të mos ndikojë në fondet e planifikuara për të gjitha zërat e shpenzimeve buxhetore”, thuhet në nenin 106 të projektligjit parlamentar për Prokurorinë.
Propozimi i buxhetit të qeverisë thotë se pika “buxheti total” është një kategori shumë më e gjerë, që përfshin të gjitha të ardhurat shtetërore, përfshirë taksat, akcizat, kontributet, por edhe kreditë dhe donacionet.
Nga ana tjetër, “të ardhurat tatimore” janë vetëm paratë që shteti mbledh direkt nga taksat (TVSH, tatimi mbi të ardhurat personale, etj.).
Për krahasim, anëtarët e Komisionit të Venedikut, që po shqyrtojnë projektligjin e përgatitur nga një grup pune në vitin 2025, komentojnë mbi pikën e buxhetit në Nenin 105:
“Prokuroria Publike e Republikës së Maqedonisë së Veriut përcakton dhe menaxhon në mënyrë të pavarur buxhetin dhe vendos për përdorimin, shpërndarjen, qëllimin dhe rishpërndarjen e fondeve. Bazuar në politikën fiskale dhe kategoritë kryesore të të ardhurave dhe shpenzimeve të vlerësuara, shuma e fondeve për funksionimin e Prokurorisë Publike duhet të arrijë të paktën 0.5% të Buxhetit të Republikës së Maqedonisë së Veriut për vitin aktual”, thuhet në versionin e draftit të publikuar në faqen e internetit të Komisionit.
Komisioni i Venedikut vlerëson autonominë financiare
Letra që Komisioni i Venedikut i dërgoi Ministrit të Drejtësisë, Igor Filkov, mirëpret rritjen e buxhetit për Prokurorinë, gjë që nuk do të ndodhë me ligjin që ka hyrë në procedurë parlamentare.
“Është risi që paragrafi 1 i Nenit 105 tani parashikon autonomi më të madhe financiare për prokurorinë, duke përcaktuar që Prokuroria Publike ‘vendos dhe menaxhon në mënyrë të pavarur buxhetin dhe vendos për përdorimin, ndarjen, qëllimin dhe rishpërndarjen e fondeve’. Komisioni i Venedikut mirëpret faktin që Prokuroria Publike tani është ekskluzivisht përgjegjëse për buxhetin e vet, si dhe për minimumin fiks të buxhetit të ndarë për Prokurorinë Publike dhe rritjen e propozuar prej 0.5% (edhe nëse pothuajse të gjithë bashkëbiseduesit dyshonin nëse shuma prej 0.4% ishte arritur ndonjëherë)”, thuhet në letrën e publikuar në faqen e tyre të internetit.
Nëse projektligji, aktualisht në procedurë parlamentare, miratohet, Prokuroria do të marrë 16 milionë euro më pak se paratë që Ministria e Drejtësisë e Maqedonisë u njoftoi anëtarëve të Komisionit të Venedikut.
Një përqindje e buxhetit dhe një përqindje e të ardhurave tatimore në buxhet janë “aq të ndryshme sa Zoti dhe një kapelëbërës”, thotë eksperti i taksave Slavko Lazovski për Radion Evropa e Lirë (REL).
“Pra, ekziston një ndryshim i madh midis të ardhurave buxhetore, domethënë shumës së anës së të ardhurave të buxhetit, dhe të ardhurave tatimore. Llogaritja e buxhetit përfshin edhe të ardhurat jo-tatimore, donacionet nga jashtë, të ardhurat vetanake si shitja e pronës, pastaj fitimet nga ndërmarrjet publike, madje edhe nga partneritetet si Telekomi, gjysma e të ardhurave prej andej shkon në buxhet, pastaj shpenzimet e Bankës Kombëtare, kreditë e huaja e kështu me radhë. Kush e shpik këtë atje, pse bëjnë manipulime të tilla?”, thotë Lazovski.
Buxheti i Maqedonisë për këtë vit arrin në 6 miliardë euro, dhe 0.5% e tij, aq sa Qeveria u premtoi partnerëve ndërkombëtarë se do t’i jepte Prokurorisë, arrin në 30.5 milionë euro. Megjithatë, sipas projektligjit që është në Parlament, Qeveria planifikon realisht t’i japë Prokurorisë një buxhet prej 14.4 milionë eurosh.
Qeveria nuk planifikon më shumë para për Prokurorinë
Vitin e kaluar, Prokuroria Publike kishte një buxhet prej 13.9 milionë eurosh.
Sipas raporteve të fundit të Prokurorisë mbi punën e tyre, të cilat po shqyrtohen nga deputetët, këto para nuk janë të mjaftueshme për një luftë cilësore kundër krimit dhe korrupsionit.
“Prokuroria Publike kërkon fonde për këtë qëllim çdo vit me qarkoren buxhetore, por ato ose nuk miratohen, ose miratohet një shumë minimale që është e pamjaftueshme për të mbuluar kostot e trajnimit të specializuar të punonjësve”, thuhet në raportin e fundit të Prokurorisë.
Ai më tej thotë se ata nuk marrin paratë e parashikuara ligjërisht çdo vit.
“Edhe pse buxheti parashikohet sipas nevojave të secilës prokurori publike veçmas, ekziston një mospërputhje e vazhdueshme midis parashikimeve dhe fondeve të miratuara të destinuara”, thuhet në raport.
Më parë, në disa raporte të fundit të Prokurorisë Publike, është theksuar se ata shpesh nuk kanë qenë në gjendje të zbatojnë buxhetin plotësisht, për shkak të vendimeve të Ministrisë së Financave.
Një ndikim shtesë në autonominë financiare të Prokurorisë është klauzola e re diskrecionare në projektligj në të njëjtin nen, sipas së cilës këto fonde do të ndahen vetëm nëse nuk shkelet “shpërndarja e drejtë” e buxhetit, kështu që dega ekzekutive ruan një mekanizëm për kontrollin e buxhetit të prokurorëve.
Nuk ka para as për hetuesit
Projektligji parlamentar parashikon reforma në prokurori, siç është krijimi i qendrave të hetimit në të gjitha prokuroritë themelore publike që veprojnë para gjykatave me juridiksion të zgjeruar. Gjithashtu parashikohet që departamenti për ndjekjen penale të krimeve të personave me kompetenca policore duhet të ketë edhe shërbimin e vet të ekspertëve dhe hetuesit.
Në një situatë të tillë, lind pyetja se si do të punësohen hetuesit që do të ngarkohen me ndihmën e prokurorëve, kur nuk parashikohen para shtesë për këtë në ligjin për Prokurorinë.
“Epo, natyrisht, me të njëjtat para si vitin e kaluar, ata nuk do të jenë në gjendje të punësojnë hetues të rinj. Nëse shteti nuk rrit të ardhurat tatimore, nuk do të ketë asnjë qindarkë reformë”, thotë Lazovski.
Ndërkohë, ministrat në një seancë qeveritare votuan për një propozim për një Prokuror të Shtetit, dhe propozimi së shpejti do t’i paraqitet Parlamentit, i cili duhet ta votojë atë me shumicë të thjeshtë. Gjyqtari në fjalë është Nenad Saveski, një gjyqtar nga Gjykata Themelore Penale në Shkup, i cili pritet të zërë vendin e Ljupço Kocevskit, i cili dha dorëheqjen pas kritikave të qeverisë për punën e tij.
