“Jam i kënaqur që nuk jam në burg,” i thotë Radios Evropa e Lirë i dënuari i parë me arrest shtëpiak që mbante një byzylyk elektronik. Në fund të vitit 2025, në Maqedoninë e Veriut kishte mbi 900 raste aktive të lirimit me kusht, përcjell Nistori.
Ndër shembujt e suksesshëm të lirimit me kusht është historia e një burri nga Velesi që piu dhe abuzoi me gruan e tij, për të cilën u dënua. Ai i tregoi Radios Evropa e Lirë historinë e tij pasi arriti të shërohej nga varësia.
Instrumenti i lirimit me kusht nuk është i përfaqësuar mjaftueshëm në të gjitha rajonet, megjithëse ligji u miratua dhjetë vjet më parë, kur byzylykët elektronikë ishin gjithashtu në sirtar.
Pas pak ditësh, byzylyku i parë dhe deri më tani i vetmi elektronik, i cili iu vendos një të dënuari nga Velesi që mori një dënim tremujor me arrest shtëpiak, duhet të hiqet.
“Jam i kënaqur që, në vend që të jem në burg, po vuaj dënimin tim në shtëpi,” thotë burri nga Velesi.
Ai është një burrë 78-vjeçar. Byzylyku i tij u aktivizua më 8 tetor, kur filloi të vuante dënimin e tij. Ai është i detyruar të kalojë ditët dhe netët në shtëpinë e tij dhe mund të dalë për ajër të pastër nga ora 3 deri në 5 pasdite çdo ditë. Nëse i përmbahet rregullave, përmes sinjalit të dhënë nga byzylyku elektronik, monitorohet nga punonjësit e Departamentit të Mbikëqyrjes Elektronike të Administratës për Zbatimin e Sanksioneve (UIS).
Dënimi me arrest shtëpiak në këtë rast u shqiptua nga gjykata në Veles dhe deri më tani është hasur rrallë në vendimet e gjykatave maqedonase. Arsyeja kryesore ishte pikërisht mosfunksionimi i mbikëqyrjes elektronike.
Byzylykët u blenë një dekadë më parë me ndihmën e Bashkimit Evropian, por filluan të përdoren vetëm në vjeshtën e vitit 2025. Administrata ka gjithsej 400, dhe aktualisht 100 byzylykë janë funksionalë, të cilët u përditësuan pasi u lidh një kontratë e kohëve të fundit për përditësim dhe mirëmbajtje. Nëse është e nevojshme, pjesa tjetër mund të përditësohet, thonë nga Administrata për Zbatimin e Sanksioneve.
Ato mund të përdoren edhe në rastet kur do të kishte lirim me kusht ose zëvendësim të dënimit me burg me arrest shtëpiak — si për të sëmurët dhe të dobëtit, ashtu edhe për të dënuarit me dënime më të ulëta.
Monitorimi elektronik është pjesë e sistemit të provës. Ky shërbim mbikëqyr edhe zbatimin e dënimeve të tjera që nënkuptojnë një masë alternative ndaj burgimit. Këto përfshijnë shërbimin ndaj komunitetit, dënimin me kusht me mbikëqyrje mbrojtëse, lirimin me kusht…
Prova është e rëndësishme për uljen e mbipopullimit në burgje, për risocializimin dhe riintegrimin e personave të dënuar. Në nivel shtetëror, ka gjithsej 11 zyra prove. Ndërsa rasti i 78-vjeçarit është i vetmi me të cilin mund të mburren kur bëhet fjalë për arrestin shtëpiak, punonjësit kanë histori të shumta suksesi me masa të tjera alternative.
“Piva dhe abuzova me familjen time, tani jam një person tjetër”
Njëra prej tyre, ku një i dënuar vendosi të ndante historinë e tij me Radion Evropa e Lirë, është gjithashtu nga Velesi. Një burrë që mori një dënim me kusht me mbikëqyrje mbrojtëse për “rrezikim të sigurisë”.
“Pija alkool dhe kur isha i dehur abuzoja me familjen time. Lirimi me kusht më ndihmoi shumë, hoqa dorë nga alkooli dhe e mblodha familjen time dhe nuk bëj më ato gjëra të pakuptimta. Tani unë dhe gruaja ime jetojmë në një shtëpi me qira dhe jeta ime po shkon normalisht. Tani jam një person tjetër dhe nuk do ta bëj më kurrë të njëjtin gabim,” thotë banori i Velesit, i cili donte të mbetej anonim.
Për të u zhvillua një program i veçantë, si në rastet e tjera. Ai duhej të merrte pjesë rregullisht në takime, të shkonte në trajtim për t’u përballur me varësinë dhe të dorëzonte teste laboratorike për të vërtetuar se nuk pinte alkool. Përmes organizatës joqeveritare HERA, ai ndoqi edhe një program të veçantë për të punuar me të dënuarit për dhunë në familje.
Mbikëqyrja mbi të zgjati dy vjet, dhe Mimoza Jovanovska nga zyra e lirimit me kusht në Veles ishte përgjegjëse për të. Kjo zyrë aktualisht ka rreth 60 raste aktive të lirimit me kusht.
“Puna është sfiduese. Shumë njerëz mbikëqyren, dhe një kënaqësi e veçantë dhe konfirmim se po punon me sukses është kur sheh se janë arritur rezultate pozitive për një numër të madh njerëzish, arsyet e sjelljes së tyre të papërshtatshme janë vënë nën kontroll dhe ata po integrohen me sukses në mjedis dhe shoqëri,” i thotë Jovanovska Radios Evropa e Lirë.
Tre përqind e masave të revokuara me mbikëqyrje mbrojtëse
Ajo është e diplomuar në drejtësi me provim jurisprudence dhe gjithsej 29 oficerë të shërbimit të provës punojnë në 11 zyra — përveç avokatëve, ka edhe psikologë dhe punonjës socialë që tashmë kanë përvojë dhe kanë kryer trajnime me ekspertë ndërkombëtarë përmes projekteve nga BE-ja dhe ambasada amerikane.
Në rastet kur mbikëqyrja është e pasuksesshme, masa revokohet dhe i dënuari vuan dënimin e tij në burg.
“Mbikëqyrja mbrojtëse po zbatohet me shumë sukses, një tregues i të cilit është se vetëm 3% e urdhrave të mbikëqyrjes mbrojtëse të lëshuara janë revokuar. Zyrtarët e shërbimit të provës po bëjnë vërtet çdo përpjekje për të ndihmuar individët të përmbushin detyrimet e tyre dhe të risocializohen,” i tha Radios Evropa e Lirë Dijana Gjeroska, drejtuese e departamentit të mbikëqyrjes së shërbimit të provës në Shërbimin e Burgjeve.
Për të përmbushur detyrimet e tij, shërbimi i provës ka nënshkruar së fundmi marrëveshje bashkëpunimi me komunat, si dhe me ndërmarrjet publike, në mënyrë që shërbimi komunitar të mund të kryhet në rastet kur një vendim i tillë është marrë nga gjykata.
Shembuj të tillë, siç shkruan RFE/RL, u gjetën edhe gjatë pandemisë Covid. Një nga rastet ishte kur një studente që shkeli protokollet e kujdesit shëndetësor u dënua me shërbim komunitar në Kopshtin Zoologjik të Shkupit, ku menaxhmenti ishte i kënaqur dhe madje i ofroi punësim. Studentët e mjekësisë që nuk respektuan ndalimin e tubimeve në grup u dënuan gjithashtu me ndihmë në spitale si shërbim komunitar gjatë asaj periudhe.
Përmirësimi i provës
Megjithatë, pavarësisht praktikave të mira, prova në Maqedoninë e Veriut mund dhe duhet të përmirësohet, pajtohen si Administrata e Zbatimit të Sanksioneve, ashtu edhe ekspertët.
Irena Zdravkova, nga organizata joqeveritare Shoqata Maqedonase e Avokatëve të Rinj (MAYLA), vlerëson se ky shërbim është i vendosur funksionalisht dhe është në një proces të vazhdueshëm zhvillimi.
Sipas asaj që është publikisht e disponueshme si informacion, thekson ajo, ka pasur përparim në zhvillimin profesional, duke forcuar bashkëpunimin institucional me gjykatat, qendrat e punës sociale, burgjet, sektorin joqeveritar, etj.
“Kjo punë e koordinuar është në fakt me rëndësi thelbësore për risocializimin e suksesshëm të personave të dënuar dhe për uljen e recidivizmit,” thotë Zdravkova për Radion Evropa e Lirë.
Kur bëhet fjalë për risocializimin, ajo thekson edhe periudhën pas daljes nga burgu, ku nevojitet punë dhe mbështetje për të dënuarit, duke pasur parasysh se, siç thotë ajo, “shkalla e recidivizmit është ende e lartë”.
“Një hap pozitiv është miratimi i PSO-së për përgatitjen para lirimit dhe mbështetjen pas dënimit, e cila duhet të përmirësojë koordinimin midis institucioneve dhe të sigurojë vazhdimësinë e mbështetjes pas daljes nga institucionet penale. Komunat gjithashtu duhet të përfshihen në këtë duke zhvilluar programe për të mbështetur këta individë në angazhimin e tyre në punë, në mënyrë që ata të ndihen përsëri anëtarë të dobishëm të komunitetit,” thekson Zdravkova.
Administrata për Ekzekutimin e Sanksioneve thekson gjithashtu se nevojitet përmirësim. Prandaj, ata vlerësojnë se lirimi me kusht është zhvilluar mirë, por nuk zbatohet në mënyrë të barabartë në të gjitha rajonet e vendit.
“Sigurisht, ka vend që ai të zbatohet, të zhvillohet dhe të përmirësohet më tej. Përveç kësaj, nevojiten ndryshime edhe në ligjet sistemike. Zbatimi më i madh i lirimit me kusht do të zvogëlojë popullsinë e burgjeve dhe kostot e ekzekutimit të sanksioneve, ndërsa në të njëjtën kohë do të kontribuojë në risocializimin dhe riintegrimin e suksesshëm,” thonë nga Administrata për Ekzekutimin e Sanksioneve.
Kostot e një të burgosuri, mesatarisht, i kushtojnë shtetit rreth 2,000 denarë në ditë. Paralelisht, mbipopullimi në burgje është gjithashtu një problem në vend, veçanërisht në “Idrizovë”, për të cilin sektori joqeveritar, Avokati i Popullit dhe bashkësia ndërkombëtare kanë ngritur vazhdimisht alarmin vitet e fundit.
Ligji me kusht, i cili shihet si një instrument që mund të ndihmojë në zgjidhjen e disa prej problemeve, së shpejti duhet të marrë një ligj të ri. Versioni i draftit është përgatitur dhe Administrata pret që ai të miratohet në muajt e ardhshëm.
Ligji i parë për lirimin me kusht u miratua në vitin 2015 dhe filloi të zbatohet rreth tre vjet më vonë. Në nëntor 2017, u hapën zyrat e para të lirimit me kusht. Planifikohet të ketë gjithsej 15 të tilla në të gjithë vendin. Katër që mungojnë janë në qytetet e Gostivarit, Koçanit, Kërçovës dhe Strugës.
Që nga themelimi i zyrave të para, që nga nëntori i vitit 2025, shërbimi i provës ka trajtuar gjithsej 3,565 raste.
Në vitin 2024, për shembull, pati 793 raste të reja provë, nga të cilat 331 ishin raste provë me mbikëqyrje mbrojtëse, 290 lirime me kusht me mbikëqyrje mbrojtëse, 166 raste për vlerësime rreziku gjatë procedurave gjyqësore dhe gjashtë raste me shërbim në komunitet.
Në vitin 2025, stafi i këtij shërbimi përfundoi me rreth 900 raste provë aktive.
