Qeveria miratoi Projektligjin për Ndryshimet në Ligjin për Prokurimin Publik më 2 shtator, duke njoftuar një rol më të madh për cilësinë, mjetet dixhitale për zbulimin e riskut dhe një zgjerim të tregut elektronik. Por ndryshimet nuk janë ende ligj. Ato duhet të kalojnë procedurën parlamentare. Aktualisht akoma vlen rregullativa e vjetër deri në hyrjen në fuqi të ndryshimeve të reja ligjore. Ligji aktual ende lejon që oferta të zgjidhet bazuar në çmimin, ose raportin më të mirë çmim-cilësi. Në shërbimet e softuerit, arkitekturës, inxhinierisë, përkthimit dhe konsulencës, çmimi nuk mund të jetë më kriteri i vetëm. Risia, sipas Ministrisë së Financave, është se “raporti më i mirë çmim-cilësi” duhet të bëhet një kriter i detyrueshëm. Qëllimi është që institucionet të mos zgjedhin automatikisht zgjidhjen më të lirë, por të vlerësojnë cilësinë, kostot e përdorimit dhe rentabilitetin afatgjatë.
Tregu elektronik aktual parashikon përzgjedhjen e ofertës më të ulët që plotëson kushtet e përcaktuara. Matja e cilësisë mund të parandalojë blerjet e lira që më vonë krijojnë kosto më të larta mirëmbajtjeje, riparimi ose zëvendësimi.
Ndryshimet e reja ligjore rrjedhin nga angazhimet në Agjendën e Reformave dhe Planin e Rritjes së Bashkimit Evropian, me një qëllim të qartë modernizimin, efikasitetin më të madh dhe një luftë të fortë kundër korrupsionit dhe abuzimit. Sipas asaj që theksohet në përjashtimet legjislative, qëllimi kryesor i këtij teksti është përafrimi me agjendat e reformave evropiane, modernizimi i proceseve, zvogëlimi i rreziqeve të korrupsionit, si dhe kapërcimi i dobësive të vërejtura në shtatë vitet e fundit që nga zbatimi i ligjit bazë të vitit 2019. Theksohet se pas më shumë se shtatë vitesh që nga fillimi i zbatimit të ligjit kryesor në vitin 2019, krizat ekonomike, inflacioni dhe pandemia kanë imponuar nevojën për ndryshime. Një nga ndryshimet kryesore është harmonizimi dhe rritja e pragjeve minimale të vlerës për zbatimin e ligjit, të cilat duhej të përshtateshin me rritjen e ndjeshme të kostos së jetesës dhe goditjet e çmimeve të tregut.
Ndryshimet prezantojnë përdorimin e detyrueshëm të kriterit të raportit më të mirë çmim-cilësi gjatë përzgjedhjes së ofertës më të favorshme, gjë që do të parandalojë prokurimin e mallrave dhe shërbimeve të lira, por me cilësi të dobët. Në të njëjtën kohë, parashikohen përmirësime teknike në Tregun Elektronik për Prokurime me Vlerë të Ulët, me qëllim përdorimin masiv të tij dhe lehtësimin e procedurave për prokurime më të vogla.
Një hap serioz përpara po bëhet edhe në dixhitalizimin e proceseve përmes futjes së teknologjive moderne. Byroja e Prokurimit Publik po merr kompetenca të zgjeruara për të përdorur mjete dixhitale dhe inteligjencë artificiale si instrumente për zbulimin e rreziqeve të korrupsionit. Përveç kësaj, është mundësuar shkëmbimi automatik i të dhënave përmes shërbimeve të internetit me institucione të tjera, dhe në procedurat e negociuara pa publikim të njoftimit, nuk do të kërkohet më një mendim i detyrueshëm nga Byroja, por po futet një detyrim për publikim të detyrueshëm të një njoftimi për transparencë paraprake vullnetare.”Kompetencat e Byrosë së Prokurimit Publik plotësohen në fushën e mjeteve dixhitale dhe inteligjencës artificiale, si instrumente për përmirësimin e procesit të prokurimit publik dhe zvogëlimin e rreziqeve nga korrupsioni dhe abuzimet e tjera. Gjithashtu, vendoset një bazë për shkëmbimin e të dhënave përmes krijimit të shërbimeve ëeb me subjektet e interesuara”, thuhet në Ligj.
Profesionalizimi i stafit që punon në fushën e prokurimit publik luan gjithashtu një rol të rëndësishëm në ndryshimet e propozuara. Në vend të modelit aktual të ricertifikimit periodik përmes ridhënies së një provimi, po futet një sistem i zhvillimit të vazhdueshëm profesional. Në këtë mënyrë, zyrtarët e prokurimit publik do të kenë mundësinë të përmirësojnë vazhdimisht njohuritë dhe aftësitë e tyre në përputhje me praktikat moderne dhe standardet evropiane.
Analizat e Komisionit Anti Korrupsion tregojnë se vlera e prokurimit publik në Republikën e Maqedonisë së Veriut në vitin 2022 arriti në 68 miliardë denarë, ose 1,1 miliardë euro. Prokurimi publik përbën 28 për qind të buxhetit të shtetit dhe 8,5 për qind të prodhimit të brendshëm bruto. Vendi ka një sistem të decentralizuar të prokurimit publik që përfshin rreth 1.400 institucione në nivelet kombëtare dhe lokale, secili prej të cilave prokuron në mënyrë të pavarur mallrat, shërbimet dhe punimet e nevojshme.
“Dobësitë kryesore në prokurimin publik në vend përfshijnë mungesën e sanksionimit të shpejtë dhe efektiv të shkeljeve të Ligjit për Prokurimin Publik dhe të korrupsionit në prokurimin publik; dallimet e theksuara në kapacitetet institucionale të autoriteteve kontraktuese për sa u përket numrit dhe kualifikimeve të stafit; si dhe kapacitetet e pamjaftueshme institucionale për ushtrimin e mandateve për parandalimin, zbulimin dhe/ose sanksionimin e korrupsionit në prokurimin publik (Komisioni Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit (KSHPK), Komisioni për Mbrojtjen e Konkurrencës (KMK), Policia Financiare (PF), Prokuroria Publike dhe sistemi gjyqësor).” thuhet në raportin e para dy viteve mbi pasqyrimin e situatës në prokurimin publik dhe faktorët kryesorë të korrupsionit të Komisionit Anti Korrupsion.
Edhe raportet e tjera theksojnë dobësitë e prokurorimeve publike në vitet e kaluara. Afatet për fillimin e procedurave të tenderimit të specifikuara në planet e prokurimit publik pothuajse nuk respektohen kurrë, dhe çdo e treta kontratë e prokurimit publik në vitin 2022 është lidhur në një procedurë në të cilën ka marrë pjesë vetëm një kompani. Bëhet fjalë për 9,305 kontrata, me një vlerë totale prej 26 miliardë denarësh (427 milionë euro), vuri në dukje Qendra për Komunikime Qytetare në Raportin e saj të fundit të Monitorimit të Prokurimit Publik. Dokumenti tregon se deri në 90 për qind të procedurave të monitoruara u zbatuan me një vonesë prej 1 deri në 8 muajsh.”Kjo vë në pikëpyetje efikasitetin e funksionimit të institucioneve, por edhe rolin që duhet të kenë planet e prokurimit publik në drejtim të inkurajimit të konkurrencës”, vëren Qendra për Komunikime Qytetare. Problemi më i zakonshëm me të cilin përballen kompanitë në prokurimin publik është se “çmimi më i ulët” vazhdon të jetë një kriter përzgjedhjeje. Plot 93 për qind e kompanive besojnë se në ankandet elektronike arrihen çmime joreale dhe cilësia neglizhohet, dhe 46 për qind besojnë se ka korrupsion në prokurimin publik.
64 për qind e kompanive theksojnë se lidhjet janë forma më e zakonshme e korrupsionit, dhe 18 për qind kanë hasur personalisht korrupsion në tendera. Kompanitë vlerësojnë procesin e prokurimit publik në vend me një rezultat mesatar prej 2.8 (në një shkallë nga 1 deri në 5), që është i njëjtë me vitin e kaluar. Gjatë vitit 2022, 31 për qind e tenderëve u anuluan dhe një përqindje kaq e lartë vë në pikëpyetje ligjshmërinë e marrjes së vendimeve të tilla. /Koha/
