Sistemi i kolektorëve që supozohet të mbrojë Liqenin e Ohrit nga ndotja urbane është në një gjendje seriozisht jofunksionale. Ai nuk është i regjistruar në Kadastër, ka vrima dhe çarje në tubacionet e tij, kompania që e menaxhon ka një llogari të bllokuar dhe nuk ka leje për mbledhjen dhe trajtimin e ujërave të ndotura, sipas auditimit të fundit. Në raport, mbikëqyrësit zbulojnë gjithashtu joefikasitete të mëdha midis ujit të faturuar dhe atij të trajtuar.
Edhe pse i ndërtuar gjatë ish-Jugosllavisë dhe i vënë në funksion në vitin 1988, sistemi i kolektorëve në Liqenin e Ohrit është aktualisht një ndërtim i paligjshëm. Mbikëqyrësit shtetërorë kanë përcaktuar se objektet e infrastrukturës së sistemit – tubacioni, stacionet e pompimit dhe impianti i trajtimit – ende nuk janë regjistruar në Kadastrën e Pasurive të Paluajtshme.
“Përveç 812 metrave katrorë tokë (stacioni i pompimit Podmolje), PE Kolektorski Sistem – Shkup nuk zotëron certifikata pronësie për objektet e infrastrukturës: një tubacion me gjatësi prej 40.9 kilometrash, stacione pompimi, impiant trajtimi, si dhe tokën nën to”, thuhet në raport.
“Nëse nuk ka pranim teknik dhe objekti nuk është i regjistruar në Kadastër, atëherë ai hyn në grupin e ndërtesave të paligjshme. Kjo vlen për të gjitha objektet, si private ashtu edhe shtetërore”, thotë Profesor Goran Markovski nga Fakulteti i Inxhinierisë Civile në Shkup.
UNESCO e ka shpallur rajonin e Ohrit vend të trashëgimisë natyrore dhe kulturore botërore, duke njohur vlerën e tij të jashtëzakonshme, përfshirë Liqenin e Ohrit – një nga liqenet më të vjetra në Evropë, miliona vjeçare. Por, pavarësisht paralajmërimeve dhe rekomandimeve të hershme, shteti ende nuk ka arritur ta mbrojë atë në mënyrë efektive nga ndotja, as nga presioni i mijëra ndërtesave të paligjshme dhe urbanizimi i pakontrolluar, që po e gërryejnë gradualisht këtë hapësirë unike natyrore dhe kulturore.
Sistemi i kolektorit përbëhet nga një tubacion prej 40.9 kilometrash, ku 14 stacione pompimi me pompa rrotulluese transportojnë ujërat e zeza në impiantin e trajtimit të Vranishtës. Radio Evropa e Lirë publikoi një hulumtim në vitet 2024 dhe 2025, i cili tregoi se kolektori po rrjedh dhe ujërat e zeza po derdhen në liqen, ndërsa familje të shumta nuk janë fare të lidhura me sistemin dhe ndotin gjithashtu.
Kjo ndodh edhe në disa nga vendet turistike më tërheqëse në Ohër, ku turistët dëshmojnë rrjedhjen e ujit fekal direkt në liqen. Institucionet kanë kërkuar fonde për sanim për vite me radhë, çka është theksuar vazhdimisht nga qytetarët dhe shoqatat qytetare.
REL raportoi gjithashtu se një nivel i lartë ndotjeje fekale është regjistruar në plazhet më të vizituara të Liqenit të Ohrit, duke përfshirë Trpejca, Cuba Libre, Labino, Mizo, si dhe në Strugë dhe pranë Elen Kamen. Analizat e Institutit Hidrobiologjik të Ohrit treguan praninë e baktereve fekale koliforme, streptokokeve fekale dhe Escherichia coli, tregues të kontaminimit nga ujërat e zeza.
Mbikëqyrësit deklarojnë se një pjesë e rrjetit të kolektorëve, që shtrihet përgjatë bregut të liqenit, është e ekspozuar ndaj dëmtimeve: tuba të shpuar dhe të çarë, puseta të hapura dhe të bllokuara, pjesë të bllokuara nga rrënjët e pemëve dhe bimëve – defekte që lejojnë hyrjen e ujërave urbane të ndotura në liqen dhe, anasjelltas, hyrjen e ujërave atmosferike, liqenore dhe nëntokësore në rrjetin e kolektorëve.
Gjithashtu, dëme serioze janë regjistruar në 9 nga 14 stacionet e pompimit, në tubat e yndyrës, themelet e betonit, reduktorët, kushinetat, boshtet, pllakat mbrojtëse anësore, sistemet e nivelimit dhe pajisjet SCADA.
Në një përgjigje për Radion Evropa e Lirë në shtator 2025, ndërmarrja publike tha se po prisnin investime për të rehabilituar sistemin. Ata kishin paraqitur dy projekte në Ministrinë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor, me një vlerë totale prej rreth 1.4 milion eurosh, dhe prisnin që ato të merren parasysh gjatë përgatitjes së buxhetit të vitit 2026. Ministria tha se kishte marrë kërkesë për financimin e vetëm një projekti, me vlerë rreth 790 mijë euro.
Sipas Ndërmarrjes Publike “Sistemi i Kolektorit”, fondet janë të nevojshme për të blerë pompa dhe gjeneratorë të rinj për stacionet e pompimit, për të rritur efikasitetin e rrjetit dhe për të parandaluar derdhjen e ujërave të zeza në Liqenin e Ohrit. Mbikëqyrësi thekson se në vitin 2024 ndërmarrja investoi 20 milionë denarë (325 mijë euro) në blerjen dhe instalimin e thërrmuesve të mbeturinave të ngurta dhe mbyllësve të tabletave, të siguruara nga buxheti i shtetit.
Mbikëqyrësit theksojnë se komunat e Ohrit, Strugës dhe Debarcës nuk kontribuojnë mjaftueshëm në kullimin dhe pastrimin e ujërave të zeza dhe mbrojtjen e liqenit. Sistemi i Kolektorëve të Ndërmarrjes Publike – Shkup është krijuar për të mbrojtur mjedisin përmes mbledhjes, shkarkimit dhe pastrimit të ujërave të zeza, me qëllim përfundimtar mbrojtjen e Liqenit të Ohrit, duke u konsideruar “vija e vetme e mbrojtjes së Liqenit nga ndotja urbane”.
Mbikëqyrësit rekomandojnë që personat kompetentë të ndërmarrjes të intensifikojnë masat dhe aktivitetet për analizën e situatës, sipas planit të biznesit, duke miratuar dhe zbatuar plane për rehabilitimin e plotë të rrjetit të kolektorëve, duke krijuar një sistem SCADA për monitorim 24/7, duke instaluar matës të rrjedhës për matje të saktë të ujit hyrës dhe dalës, si dhe duke siguruar furnizim rezervë me energji për të gjitha stacionet e pompimit.
Ata shtojnë se kompania duhet të marrë lejen e funksionimit sipas ligjit, të zhvillojë sistemin e vet të informacionit për regjistrimin dhe menaxhimin e përdoruesve, dhe të sigurojë financim të qëndrueshëm dhe afatgjatë përmes investimeve strategjike dhe koordinimit ndërinstitucional, me qëllim përmirësimin e ndjeshëm të efikasitetit të sistemit dhe mbrojtjen e Liqenit të Ohrit.
Mbikëqyrësit gjithashtu tregon se kompania nuk ka marrë leje për mbledhjen, shkarkimin dhe trajtimin e ujërave të ndotura nga themelimi deri në datën e mbikëqyrjes, nuk ka matës të rrjedhës për sasinë e ujërave hyrëse, i mungon sistemi SCADA për kontroll dhe monitorim të plotë, dhe nuk ka gjeneratorë për furnizim rezervë me energji elektrike.
