Besnik Sinani
Studiues i teologjisë
Artikullin e Enver Robellit e lexova ashtu siç duhej ta kishin lexuar redaktorët e Telegrafit përpara se ta botonin. Ja pse mendoj se artikulli duhej t’i ishte kthyer autorit për rishikim.
I. Titulli dhe hyrja: përgjithësimi si premisë
Titulli: “Rrezik numër një për mërgatën është shkombëtarizimi që stimulohet nga islamizmi ekstremist.”
Titulli paraqet një hierarki objektive rreziqesh, duke e cilësuar shkombëtarizimin si rrezikun më të madh për diasporën shqiptare.
Problemi nga pikëpamja gazetareske: Nuk jepet një përkufizim i qartë i termit “shkombëtarizim”, as ndonjë studim krahasues që të përcaktojë nëse ai përbën rrezikun kryesor për diasporën. Po ashtu, marrëdhënia shkakësore ndërmjet islamizmit ekstremist dhe humbjes së identitetit kombëtar paraqitet si fakt i vërtetuar, pa u shpjeguar se si është matur apo provuar kjo lidhje.
Standardet në diskutim: Verifikimi i pretendimeve, proporcionaliteti i titullit në raport me provat dhe dallimi ndërmjet interpretimit dhe faktit.
Hyrja
“Pothuajse zero investime në edukimin, shkollimin dhe integrimin e fëmijëve, miliona franga për xhami në çdo fshat zviceran…”
Këtu kemi një krahasim sasior pa të dhëna mbështetëse. Nuk identifikohen shumat e investuara në arsim, numri i projekteve, periudha kohore apo institucionet që kanë realizuar investimet.
Pretendimi se imamët e kanë shndërruar fenë në biznes shkon edhe më tej: ai sugjeron shfrytëzim financiar dhe qëllime të pandershme, pa paraqitur bilance, auditime, hetime apo dokumente që do ta mbështesnin këtë përfundim.
Problemi: Krahasim pa bazë statistikore, përgjithësim dhe atribuim motivesh të paprovuara.
II. Paragrafi i parë: përgjegjësia kolektive dhe mungesa e provave
“Madje ka mjaft fakte që tregojnë se ato e stimulojnë atë – bashkë me shumicën e imamëve që kanë pozicionuar në diasporë.”
Autori akuzon Bashkësitë Islame të Kosovës dhe të Maqedonisë së Veriut, si dhe “shumicën e imamëve” në diasporë, për nxitjen e ekstremizmit dhe të shkombëtarizimit.
Megjithatë, në këtë pjesë nuk paraqitet asnjë inventar i fakteve të përmendura, dokument institucional, vendim zyrtar, studim përfaqësues apo provë që do ta justifikonte përdorimin e shprehjes “shumica”.
Standardet e cenuara ose të rrezikuara
- Atribuimi dhe verifikueshmëria: Deklarata “ka mjaft fakte” nuk e zëvendëson paraqitjen e tyre.
- Përgjithësimi i pambështetur: Një pretendim që përfshin shumicën kërkon një bazë përfaqësuese.
- Përgjegjësia individuale dhe institucionale: Nuk bëhet dallimi ndërmjet qëndrimeve të imamëve të caktuar dhe politikave zyrtare të bashkësive fetare.
- E drejta e përgjigjes: Në tekstin e shqyrtuar nuk paraqiten reagime nga institucionet e akuzuara.
Një analizë profesionale do të duhej të identifikonte rastet konkrete, numrin e tyre, natyrën e lidhjeve institucionale dhe përgjigjet e organizatave përkatëse.
III. Paragrafi i dytë: përvoja personale dhe gjuha denigruese
Autori përshkruan kërcënime dhe sulme verbale që pretendon se i ka marrë pas kritikave ndaj imamëve. Kërcënimet ndaj gazetarëve kërkojnë dokumentim dhe trajtim të përgjegjshëm.
Megjithatë, artikulli përdor formulime si “lukuni ekstremistësh”, “kuazi-imam”, “perfiditet kriminal” dhe “partizanët e tij fetarë”.
Problemi gazetaresk
Këto shprehje nuk përshkruajnë thjesht sjellje të verifikueshme, por shërbejnë edhe për të zhvlerësuar moralisht personat e kritikuar.
Autori, gjithashtu, i atribuon një imami përgjegjësinë për reagimet e personave të tretë, duke sugjeruar se ai i kishte nxitur qëllimisht. Për një akuzë të tillë do të nevojiteshin prova të nxitjes ose të koordinimit.
Standardet në diskutim: Shmangia e gjuhës dehumanizuese, dokumentimi i akuzave personale dhe dallimi ndërmjet përgjegjësisë individuale dhe sjelljes së mbështetësve.
Nëse autori ka marrë kërcënime konkrete, ato duhen dokumentuar, duke respektuar sigurinë dhe privatësinë e personave të përfshirë. Kjo do ta forconte pretendimin, pa pasur nevojë për përdorimin e gjuhës fyese.
IV. Paragrafi i tretë: konferenca në Doha, Hamasi dhe fajësimi përmes asociimit
Ky është një ndër paragrafët që kërkon shqyrtimin më të kujdesshëm, sepse ndërthur fakte potencialisht të verifikueshme me përfundime mbi përkatësinë ideologjike.
1. Nga pjesëmarrja në konferencë te përkatësia politike
“Në këtë forum bëhen bashkë krejt ithtarët e Vëllazërisë Myslimane.”
Kjo është një deklaratë gjithëpërfshirëse për identitetin politik të pjesëmarrësve, pa një burim të identifikuar dhe pa analizë të përbërjes së konferencës.
Organizata që zhvilloi asamblenë në Doha, në janar të vitit 2024, ishte Unioni Ndërkombëtar i Dijetarëve Myslimanë, i themeluar nga Jusuf el-Karadaviu.
Edhe nëse organizata ka lidhje historike, intelektuale ose personale me Vëllazërinë Myslimane, nga kjo nuk rrjedh automatikisht se çdo pjesëmarrës është anëtar apo ithtar i saj.
Këtu identifikohet gabimi argumentues i njohur si fajësim përmes asociimit (guilt by association).
Për të mbështetur një akuzë konkrete, do të duhej të përcaktohej nëse personi ishte anëtar i organizatës, përfaqësues zyrtar, pjesëmarrës i ftuar, folës apo thjesht i pranishëm.
2. Asociimi me Ismail Hanijen
Artikulli e vendos pjesëmarrjen e imamit në konferencë në të njëjtin kontekst me praninë e Ismail Hanijes, drejtuesit të Hamasit.
Prania e Hanijes është një informacion me interes publik dhe mund të raportohet. Problemi lind nëse kjo afërsi përdoret si provë e mbështetjes politike apo organizative nga të gjithë pjesëmarrësit.
Një konferencë me qindra pjesëmarrës nuk përbën, në vetvete, dëshmi se ata kanë marrëdhënie organizative me secilin prej të ftuarve.
Standardi në diskutim: Ndarja ndërmjet një fakti të dokumentuar dhe përfundimit që nxirret prej tij.
3. Karakterizimi i Vëllazërisë Myslimane
Artikulli i atribuon Vëllazërisë Myslimane një ideologji të vetme globale, pa cituar ndonjë dokument programor apo burim akademik.
Për një organizatë dhe traditë politike me degë dhe zhvillime të ndryshme kombëtare, një formulim i tillë kërkon kualifikime dhe burime të besueshme.
4. Financimi prej 2,5 milionë frangash
Artikulli përmend financimin publik të organizatës ku vepronte imami dhe më pas e lidh këtë financim me pjesëmarrjen e tij në konferencë.
Këtu duhen ndarë disa pyetje: Cilës organizatë iu dhanë fondet? Për cilin projekt? Gjatë cilës periudhë? Me çfarë mekanizmash kontrolli financiar? A lidhej ndonjë pjesë e tyre me aktivitetin e kritikuar?
Nëse fondet ishin destinuar për një program të caktuar të kujdesit shpirtëror, ato nuk mund të paraqiten si financim i përgjithshëm i veprimtarisë së një imami, pa sqarime të mëtejshme.
Problemi: Kontekst financiar i paplotë dhe sugjerim i një lidhjeje shkakësore të paprovuar.
Një kritikë legjitime do të ishte kërkesa për transparencë mbi përdorimin e fondeve publike. Ndërkaq, përfundimi se pjesëmarrja në konferencë dëshmon dështimin e programit të integrimit kërkon prova të tjera.
V. Paragrafi i katërt: Stereotipizimi i imamëve dhe lidhja e studimeve në vendet arabe me ekstremizmin
“Ata janë kryesisht përkrahës të Vëllazërisë Myslimane, pasi kanë studiuar në vendet arabe…”
Ky është një ndër formulimet më problematike të artikullit nga pikëpamja metodologjike.
Ai sugjeron një marrëdhënie shkakësore ndërmjet studimeve në vendet arabe dhe përkatësisë në Vëllazërinë Myslimane ose përvetësimit të ideologjive ekstremiste.
Nuk identifikohen universitetet, programet e studimit, numri i imamëve të përfshirë, përkatësitë e tyre institucionale apo ndonjë studim përfaqësues.
Studimi në një vend arab është një fakt biografik ose arsimor. Ai nuk përbën provë të përkatësisë ideologjike.
Probleme të tjera brenda paragrafit
Kundërshtimi i ndalimit të mbulimit të fytyrës
Artikulli e vendos kundërshtimin e këtij ndalimi në një varg shembujsh të ekstremizmit.
Megjithatë, një individ mund ta kundërshtojë ndalimin për arsye që lidhen me lirinë fetare, autonominë personale ose proporcionalitetin juridik, pa e mbështetur domosdoshmërisht mbulimin e fytyrës si praktikë.
Mbulesa e vajzave të mitura
Kjo është një çështje që mund të hetohet në mënyrë legjitime, veçanërisht nëse ekzistojnë shqetësime për detyrimin e fëmijëve.
Megjithatë, fotografia e një vajze me shami nuk provon vetvetiu se ajo është detyruar ta mbajë atë.
Parullat në gjuhën arabe
Artikulli i paraqet brohoritjet fetare në gjuhën arabe dhe një skenografi të ngjashme me atë të Lindjes së Mesme si tregues të ekstremizmit.
Këtu rrezikohet ngatërrimi i shprehjes kulturore ose fetare me një kërcënim për sigurinë.
Gjuha arabe dhe estetika e një tubimi nuk janë kritere të mjaftueshme për ta klasifikuar atë si ekstremist.
Akuzat për antisemitizëm
Antisemitizmi është një çështje serioze dhe raportimi mbi të është me interes publik.
Megjithatë, teksti duhet të identifikojë deklaratat konkrete, autorët, kontekstin dhe bazën mbi të cilën mbështetet ky cilësim.
Në të kundërt, akuza mbetet e përgjithshme dhe nuk i mundëson lexuesit ta vlerësojë në mënyrë të pavarur.
Standardet në diskutim: Mosdiskriminimi, verifikimi i akuzave, shmangia e stereotipeve fetare dhe kulturore, proporcionaliteti dhe atribuimi i burimeve.
Në veçanti, Direktiva 8.2 e Këshillit Zviceran të Shtypit paralajmëron kundër përgjithësimeve negative që mund të përforcojnë paragjykimet ndaj pakicave fetare.
VI. Paragrafi i pestë: Financimi i xhamive, arsimi dhe përshkrimi i besimtarëve
Kjo pjesë përmban disa blloqe argumentesh që duhen shqyrtuar veçmas.
1. Numri i xhamive dhe pretendimi se nuk nevojiten të reja
“Vetëm në Zvicër shqiptarët kanë rreth 80 xhami. Nuk ka mungesë vendesh për t’u lutur.”
Edhe nëse numri prej 80 xhamish është i saktë, prej tij nuk mund të nxirret përfundimi se nuk ekziston nevoja për hapësira të tjera.
Për këtë do të duhej të njiheshin shpërndarja gjeografike, kapaciteti i ndërtesave, numri i besimtarëve, kushtet e përdorimit dhe zhvillimet demografike.
Këtu kemi një përfundim normativ, të paraqitur si rezultat i një fakti sasior.
2. Mbledhja e fondeve për xhaminë në Oensingen
Pretendimi për mbledhjen e një milion frangave është konkret dhe, në parim, i verifikueshëm.
Problemi qëndron në faktin se, nga ekzistenca e një fushate financimi, autori kalon te akuza se imamët e kanë kthyer fenë në biznes.
Për një përfundim të tillë do të nevojiteshin prova të përfitimit personal, keqpërdorimit të fondeve apo mashtrimit financiar.
Mbledhja e donacioneve për një institucion fetar nuk përbën, në vetvete, provë të abuzimit.
3. Përshkrimi i mërgimtarëve
“Një pjesë e mërgimtarëve, sidomos ata që vijnë nga shtresa të largëta nga arsimi […] janë shumë lehtë të manipulueshëm…”
Kjo pjesë përdor nivelin arsimor dhe prejardhjen shoqërore për të ndërtuar një portret të besimtarit si person pa aftësi kritike dhe lehtësisht të manipulueshëm.
Autori ka të drejtë të kritikojë praktikat e shfrytëzimit fetar, por për ta bërë këtë duhet t’i dokumentojë ato, jo të mbështetet në karakterizime përçmuese të besimtarëve.
Përfundimi se këta prindër nuk investojnë në arsimimin e fëmijëve, por në pasurimin e imamëve, kërkon të dhëna për shpenzimet familjare, rezultatet arsimore dhe përfitimet financiare të pretenduara.
Standardet në diskutim: Shmangia e stereotipeve socioekonomike, saktësia statistikore, dokumentimi i akuzave financiare dhe respektimi i dinjitetit të subjekteve.
4. Njoftimet për Oensingenin dhe Wetzikonin
Artikulli sugjeron komunikim të dyfishtë, sepse një xhami deklaron se ende nuk ka blerë truall apo kërkuar leje ndërtimi, ndërkohë që njofton se ka mbledhur fonde.
Këto dy deklarata nuk janë domosdoshmërisht kontradiktore.
Një organizatë mund të mbledhë fonde për një projekt të ardhshëm, përpara blerjes së truallit ose aplikimit për leje ndërtimi.
Për të provuar mashtrim apo komunikim të dyfishtë, do të duhej të identifikoheshin deklarata që realisht kundërshtojnë njëra-tjetrën.
Kjo është një çështje e koherencës logjike të provave, jo vetëm e tonit të shkrimit.
VII. Paragrafi i gjashtë: qendrat kulturore, arsimi dhe përgjithësimi për teologët myslimanë
1. Pretendimi se xhamitë maskohen si qendra kulturore
“Këto xhami të maskuara si qendra kulturore nuk kanë pothuajse asnjë lidhje me kulturën shqiptare…”
Ky formulim ngre një çështje përkufizimi: Kush e përcakton se çfarë përbën kulturë shqiptare dhe mbi cilat kritere?
Artikulli e trajton kulturën shqiptare dhe praktikën fetare islame si kategori thuajse përjashtuese.
Kjo nuk është një premisë neutrale, por një qëndrim i caktuar mbi identitetin kombëtar.
Në historinë shqiptare, praktikat islame kanë qenë pjesë e jetës shoqërore, kulturore dhe intelektuale.
Për rrjedhojë, fakti që një qendër organizon veprimtari fetare nuk e përjashton automatikisht karakterin e saj kulturor.
Një qendër mund të jetë njëkohësisht fetare, arsimore, shoqërore dhe kulturore.
Nëse autori pretendon se organizatat i mashtrojnë autoritetet zvicerane për natyrën e veprimtarisë së tyre, do të nevojiteshin dokumente regjistrimi, statute, raporte veprimtarish dhe prova të deklarimeve të pasakta.
Problemi: Një përkufizim ideologjik i kulturës paraqitet si kriter objektiv për vlerësimin e institucioneve.
2. Analogjia me markën “Swiss Made”
Artikulli krahason rregullat zvicerane për përdorimin e emërtimeve tregtare me të drejtën e një xhamie për t’u quajtur qendër kulturore.
Kjo është një analogji juridikisht e papërshtatshme.
Rregullat për treguesit e origjinës tregtare dhe përdorimin e simboleve kombëtare në reklama nuk përcaktojnë automatikisht emërtimin apo veprimtarinë e shoqatave fetare dhe kulturore.
Për ta mbështetur këtë analogji, autori do të duhej të identifikonte dispozitat përkatëse të legjislacionit zviceran për shoqatat dhe të tregonte se cilat prej tyre janë shkelur.
3. Mësimi i gjuhës shqipe në xhami
“As nuk janë të licencuara për këtë, as nuk kanë personel të kualifikuar dhe të pranuar nga shteti.”
Ky është një pretendim i përgjithshëm për statusin juridik dhe kualifikimet profesionale të institucioneve.
Ai kërkon verifikim rast pas rasti.
Duhet bërë dallimi ndërmjet mësimit joformal të gjuhës shqipe dhe arsimit formal të akredituar.
Jo çdo aktivitet edukativ jashtëshkollor kërkon të njëjtin lloj licence si një institucion arsimor formal.
Prandaj, pa identifikuar dispozitat ligjore, llojin e mësimit dhe institucionet konkrete, nuk mund të arrihet në përfundimin se kjo veprimtari është e paligjshme.
4. Pretendimi se arsimi duhet të jetë monopol shtetëror
Ky është një qëndrim politik dhe normativ që autori ka të drejtë ta mbrojë.
Megjithatë, ai nuk duhet të paraqitet si përshkrim i padiskutueshëm i sistemit juridik zviceran, i cili njeh edhe forma të arsimit privat dhe të edukimit jashtëshkollor.
Këtu është i nevojshëm dallimi ndërmjet asaj që autori mendon se duhet të parashikojë ligji dhe asaj që ligji realisht parashikon.
5. Përgjithësimi për teologët islamë
“Teologët islamë kërkojnë tolerancë vetëm aty ku janë pakicë. Ku janë shumicë, toleranca ndaj të tjerëve është e padëshirueshme.”
Ky është, nga këndvështrimi i etikës gazetareske, një ndër formulimet më problematike të gjithë artikullit.
Autori u atribuon teologëve islamë, si kategori e përgjithshme, një qëndrim të përbashkët hipokrit ndaj tolerancës.
Nuk bëhet dallimi ndërmjet shkollave teologjike, traditave juridike, periudhave historike, vendeve, institucioneve apo qëndrimeve individuale.
Pretendimi, gjithashtu, nuk merr parasysh ekzistencën e pikëpamjeve dhe debateve të ndryshme brenda mendimit islam mbi pluralizmin, qytetarinë, mbrojtjen e pakicave dhe lirinë fetare.
Për ta mbështetur një pohim të tillë, do të nevojitej një studim përfaqësues i qëndrimeve të teologëve myslimanë, jo thjesht përzgjedhja e shembujve nga një vend i caktuar.
Standardet në diskutim: Përgjithësimi diskriminues, stereotipizimi fetar dhe mungesa e proporcionalitetit ndërmjet provave dhe përfundimeve.
6. Shembulli i Arabisë Saudite
Artikulli përmend kufizimet e praktikimit publik të krishterimit në Arabinë Saudite.
Këto kufizime janë çështje legjitime të kritikës dhe të raportimit mbi lirinë fetare.
Megjithatë, nga politikat e shtetit saudit nuk mund të nxirret automatikisht një përfundim për qëndrimet e të gjithë teologëve myslimanë, aq më pak për imamët shqiptarë në Zvicër.
Këtu kemi një kalim të pajustifikuar nga një rast shtetëror te një kategori fetare globale.
Për më tepër, artikulli nuk shqyrton dallimet ndërmjet sistemeve juridike dhe praktikave politike të vendeve me shumicë myslimane.
Një krahasim i tillë do të kërkonte të dhëna më të gjera dhe një trajtim më të kujdesshëm analitik.
