Teuta Iljazi
Ish-profesoreshë e matematikës
Rezultatet e testimit ndërkombëtar PISA në Maqedoninë e Veriut kanë nxitur diskutime të shumta rreth cilësisë së sistemit arsimor. Në përgjithësi, rezultatet vlerësohen si shqetësuese, pasi nxënësit e vendit vazhdojnë të kenë arritje dukshëm më të ulëta se mesatarja e vendeve të OECD-së. PISA nuk vlerëson vetëm njohuritë teorike të nxënësve, por aftësinë e tyre për t’i zbatuar njohuritë në situata praktike, për të analizuar informacione dhe për të zgjidhur probleme. Për këtë arsye, rezultatet konsiderohen një tregues i rëndësishëm i efektivitetit të sistemit arsimor. Përmirësimi i rezultateve në vitin 2018 u interpretua si një zhvillim pozitiv. Krahasuar me vitin 2015, nxënësit e Maqedonisë së Veriut shënuan rezultate më të mira në lexim, matematikë dhe shkencë. Megjithatë, rezultatet e cikleve pasuese treguan se ky përmirësim nuk ishte i qëndrueshëm. Rënia e rezultateve në vitet 2022 dhe 2025 e ka rikthyer vëmendjen te problemet strukturore të arsimit dhe te nevoja për reforma afatgjata.
PISA kërkon që nxënësi të interpretojë, të analizojë, të arsyetojë dhe ta përdorë dijen në situata të reja. Përmirësimi i rezultateve, rrjedhimisht, nuk duhet të nënkuptojë thjesht përgatitje më intensive për testin PISA, por ndryshim të mënyrës së të nxënit dhe mësimdhënies. Rezultatet duhet të analizohen gjithashtu në kontekstin social dhe ekonomik. OECD thekson rëndësinë e prejardhjes socio-ekonomike në performancën e nxënësve dhe nevojën që sistemet arsimore të sigurojnë mundësi për sukses pavarësisht prejardhjes së tyre. Për Maqedoninë e Veriut, duhet vendosur theksi edhe te:
barazia në arsim – mundësi të barabarta për të marrë arsim cilësor, pavarësisht prejardhjes së tyre sociale, ekonomike, etnike, gjinore, gjuhësore, vendbanimit apo aftësive individuale. Në praktikë, barazia në arsim nënkupton që: çdo fëmijë ka qasje në shkollim cilësor, kushtet ekonomike të familjes nuk duhet të përcaktojnë suksesin e nxënësit, nxënësit nga zonat rurale dhe urbane duhet të kenë mundësi të krahasueshme, nxënësve me vështirësi ose nevoja të veçanta u ofrohet mbështetja e nevojshme, nuk duhet të ketë diskriminim në bazë të gjinisë, përkatësisë etnike, gjuhës apo statusit social. Burimet arsimore duhet të shpërndahen në mënyrë që edhe nxënësit në pozita më të pafavorshme të kenë mundësi reale për sukses.
qasja në burime cilësore në arsim – që nënkupton se të gjithë nxënësit dhe mësimdhënësit kanë mundësi të përdorin materiale, mjete, teknologji dhe kushte të përshtatshme për mësimdhënie dhe nxënie cilësore. Këtu përfshihen, për shembull: tekste dhe materiale mësimore cilësore e të përditësuara, pajisje digjitale dhe internet, laboratorë, biblioteka, hapësira të përshtatshme shkollore, mjete didaktike, si dhe qasje te mësimdhënës të kualifikuar dhe mbështetje profesionale. Qasja në këto burime duhet të jetë sa më e barabartë, pavarësisht nëse nxënësi jeton në zonë urbane apo rurale dhe pavarësisht gjendjes ekonomike të familjes. Mungesa ose shpërndarja e pabarabartë e burimeve cilësore mund të ndikojë drejtpërdrejt në mundësitë për të mësuar dhe, rrjedhimisht, në rezultatet e nxënësve. Në kontekstin e PISA-s, ky aspekt është i rëndësishëm sepse ndihmon të analizohet nëse dallimet në arritjet e nxënësve lidhen edhe me kushtet dhe burimet që shkollat dhe nxënësit kanë në dispozicion.
mbështetja e nxënësve nga grupet më të cenueshme – Mbështetja e nxënësve nga grupet më të cenueshme nënkupton sigurimin e ndihmës shtesë dhe të përshtatur për nxënësit që, për shkak të rrethanave sociale, ekonomike, shëndetësore, gjuhësore ose familjare, mund të përballen me më shumë pengesa në arsim. Këtu mund të përfshihen nxënësit nga familjet me të ardhura të ulëta, komunitetet e margjinalizuara, zonat rurale, nxënësit me aftësi të kufizuara, nxënësit me vështirësi në të nxënë, si dhe ata që përballen me barriera gjuhësore ose sociale. Mbështetja mund të realizohet përmes mësimit plotësues, asistencës individuale, bursave, transportit dhe ushqimit falas, pajisjeve dhe materialeve mësimore, mbështetjes psikologjike e pedagogjike dhe programeve për përfshirje sociale. Qëllimi është që rrethanat personale ose socio-ekonomike të nxënësit të mos bëhen pengesë për arsimimin dhe suksesin e tij, duke krijuar mundësi më të barabarta për të gjithë. Tabelat më poshtë paraqesin rezultatet e testimit PISA, sipas cikleve në vendet e rajonit.
Analiza e rezultateve të testimit ndërkombëtar PISA, të paraqitura në tabelat e këtij shkrimi, mundëson vlerësimin e pozitës së Maqedonisë së Veriut në raport me vendet e rajonit dhe me mesataren e vendeve të OECD-së. Të dhënat tregojnë se, pavarësisht përmirësimeve të evidentuara në cikle të caktuara të testimit, performanca e nxënësve në Maqedoninë e Veriut vazhdon të jetë dukshëm nën mesataren e OECD-së në të tri fushat kryesore: lexim, matematikë dhe shkencë. Në PISA 2022, nxënësit e Maqedonisë së Veriut arritën 389 pikë në matematikë, 359 pikë në lexim dhe 380 pikë në shkencë. Në të njëjtin cikël, mesatarja e OECD-së ishte rreth 472 pikë në matematikë, 476 pikë në lexim dhe 485 pikë në shkencë. Kjo nënkupton një diferencë prej afërsisht 100 pikësh në secilën prej tri fushave, çka paraqet një tregues të rëndësishëm të hendekut ndërmjet rezultateve të nxënësve të Maqedonisë së Veriut dhe nivelit mesatar të vendeve të OECD-së. Krahasimi ndër vite tregon gjithashtu luhatje të konsiderueshme. Një zhvillim pozitiv u evidentua ndërmjet cikleve PISA 2015 dhe PISA 2018. Në lexim, rezultati u rrit nga 352 në 393 pikë, në matematikë nga 371 në 394 pikë, ndërsa në shkencë nga 384 në 413 pikë. Kjo dëshmoi se përmirësimi i rezultateve është i mundshëm kur ndërmerren masa dhe ndërhyrje të orientuara drejt ngritjes së cilësisë së procesit arsimor. Megjithatë, rezultatet e PISA 2022 treguan një kthim të trendit negativ. Krahasuar me vitin 2018, rezultatet ranë në të tri fushat. Rënia ishte veçanërisht e theksuar në matematikë dhe lexim. Kjo tregon se përmirësimi i evidentuar në vitin 2018 nuk arriti të shndërrohej në një trend të qëndrueshëm afatgjatë. Gjatë interpretimit të rezultateve të vitit 2022 duhet marrë parasysh edhe ndikimi i pandemisë COVID-19 në procesin arsimor. Mbyllja e shkollave, kalimi në mësimin në distancë dhe dallimet në qasjen në pajisje digjitale dhe internet ndikuan në sistemet arsimore në shumë vende. Megjithatë, fakti që hendeku ndërmjet Maqedonisë së Veriut dhe mesatares së OECD-së ka qenë i pranishëm edhe në ciklet e mëparshme tregon se problemet nuk mund të shpjegohen vetëm me pandeminë, por kanë edhe karakter strukturor. Tabelat krahasuese me vendet e rajonit tregojnë se rezultatet relativisht të ulëta nuk janë problem vetëm i Maqedonisë së Veriut. Një pjesë e konsiderueshme e vendeve të Ballkanit Perëndimor vazhdojnë të jenë nën mesataren e OECD-së. Megjithatë, dallimet ndërmjet vendeve të rajonit tregojnë se ekziston hapësirë për përmirësim dhe se politikat kombëtare arsimore, cilësia e mësimdhënies, investimet në arsim dhe mbështetja e nxënësve mund të ndikojnë në rezultatet e arritura. Një çështje veçanërisht e rëndësishme është mënyra se si nxënësit i përdorin njohuritë e fituara. PISA nuk vlerëson vetëm memorizimin e fakteve dhe riprodhimin e përmbajtjeve mësimore, por aftësinë e nxënësit për të interpretuar informacione, për të arsyetuar, për të analizuar situata dhe për të përdorur njohuritë në zgjidhjen e problemeve reale. Për këtë arsye, rezultatet e ulëta mund të sinjalizojnë edhe nevojën për ndryshim të metodologjisë së mësimdhënies dhe të mënyrës së vlerësimit të nxënësve.
Nga analiza mund të nxirret gjithashtu përfundimi se cilësia dhe barazia në arsim duhet të trajtohen së bashku. Rritja e rezultatit mesatar kombëtar nuk është e mjaftueshme nëse një pjesë e nxënësve vazhdojnë të kenë mundësi dukshëm më të kufizuara për sukses për shkak të statusit socio-ekonomik, vendbanimit, gjuhës, kushteve familjare apo nevojave të veçanta. Në këtë drejtim, qasja e barabartë në burime cilësore është një nga parakushtet për përmirësimin e rezultateve.
Shkollat duhet të kenë mësimdhënës të kualifikuar, tekste dhe materiale bashkëkohore, biblioteka, laboratorë, pajisje digjitale, internet dhe kushte të përshtatshme infrastrukturore. Në të njëjtën kohë, shpërndarja e këtyre burimeve duhet të marrë parasysh nevojat e shkollave dhe nxënësve që ndodhen në pozita më të pafavorshme. Në përgjithësi, të dhënat e PISA-s tregojnë se sfida kryesore për Maqedoninë e Veriut nuk është vetëm përmirësimi i rezultateve në një cikël të ardhshëm testimi, por krijimi i një trendi të qëndrueshëm të përmirësimit të cilësisë dhe barazisë së arsimit.
Rezultatet e nxënësve të Maqedonisë së Veriut në testimin ndërkombëtar PISA duhet të analizohen jo vetëm në raport me performancën individuale të nxënësve, por edhe në kontekstin e zhvillimeve dhe ndryshimeve që ka përjetuar sistemi arsimor gjatë periudhës 2000–2025. Gjatë këtyre dy dekadave e gjysmë janë ndërmarrë reforma të shumta me synim rritjen e përfshirjes në arsim, modernizimin e programeve mësimore, përmirësimin e cilësisë së mësimdhënies dhe përafrimin e sistemit me standardet bashkëkohore evropiane. Megjithatë, rezultatet e PISA-s tregojnë se ndryshimet strukturore dhe rritja e përfshirjes në arsim nuk janë shoqëruar në të njëjtën masë me përmirësimin e rezultateve të të nxënit.
Një nga ndryshimet më të rëndësishme strukturore ishte zgjerimi i arsimit të detyrueshëm dhe kalimi në arsimin fillor nëntëvjeçar. Nga viti 2008 arsimi u bë i detyrueshëm deri në përfundimin e arsimit të mesëm. Këto masa kontribuuan në rritjen e përfshirjes së fëmijëve dhe të rinjve në sistemin arsimor. Megjithatë, rritja e përfshirjes nuk u shoqërua në të njëjtën masë me rritjen e cilësisë së rezultateve të të nxënit. Kjo tregon se qasja më e gjerë në arsim është parakusht i rëndësishëm, por nuk është e mjaftueshme pa përmirësimin e cilësisë së mësimdhënies.
Gjatë periudhës 2000–2025 janë realizuar disa reforma të programeve mësimore, me synim kalimin gradual nga një model i orientuar kryesisht drejt përmbajtjes dhe riprodhimit të njohurive në një model të orientuar drejt rezultateve të të nxënit, kompetencave, mendimit kritik dhe zbatimit praktik të njohurive. Megjithatë, ndryshimet relativisht të shpeshta të programeve, koncepteve dhe prioriteteve arsimore kanë krijuar edhe probleme të vazhdimësisë dhe koherencës së sistemit.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për interpretimin e rezultateve të PISA-s, sepse kompetencat e një nxënësi 15-vjeçar janë rezultat i një procesi shumëvjeçar arsimor. Ndryshimet e shpeshta të programeve dhe metodologjive mund ta vështirësojnë krijimin e një vazhdimësie të qartë të zhvillimit të kompetencave nga një klasë në tjetrën.
Një reformë e rëndësishme ishte futja e programeve Cambridge në matematikë dhe shkenca, duke filluar nga viti 2014. Qëllimi ishte që mësimi të orientohej më shumë drejt zotërimit të koncepteve, pyetjeve kritike dhe zbatimit të njohurive. Në aspektin konceptual, kjo qasje ishte e afërt me kompetencat që vlerëson PISA.
Megjithatë, zbatimi i shpejtë i reformës, nevoja për përgatitje më të madhe të mësimdhënësve dhe harmonizimi jo gjithmonë i plotë ndërmjet standardeve kombëtare dhe programeve të reja mund të kenë kufizuar efektin e saj. Një reformë kurrikulare mund të japë rezultate vetëm kur mësimdhënësit kanë kohën, trajnimin, materialet dhe mbështetjen e nevojshme për ta zbatuar në praktikë.
Në vitin 2018 u miratua Strategjia Gjithëpërfshirëse e Arsimit 2018–2025, e cila parashikonte reformimin e programeve të arsimit të detyrueshëm, orientimin më të madh drejt rezultateve të të nxënit, përmirësimin e teksteve shkollore, forcimin e kompetencave të mësimdhënësve dhe përmirësimin e menaxhimit të sistemit arsimor.
Këto objektiva përputhen me nevojën për zhvillimin e kompetencave funksionale që vlerëson PISA. Megjithatë, ekzistenca e një strategjie nuk garanton automatikisht ndryshime në rezultatet e nxënësve. Rëndësi vendimtare kanë zbatimi, monitorimi, financimi, vazhdimësia dhe vlerësimi i ndikimit të masave të ndërmarra.
Një fazë tjetër e reformimit filloi në vitin 2021 me Konceptin për Arsimin Fillor dhe Standardet Kombëtare për arritjet e nxënësve. Reforma vendosi theks më të madh në rezultatet e të nxënit, kompetencat, gjithëpërfshirjen, barazinë dhe multikulturalizmin.
Ky orientim drejt kompetencave përbën zhvillim pozitiv. Megjithatë, efekti i reformave të tilla nuk mund të vlerësohet në një periudhë të shkurtër. Nxënësit që morën pjesë në PISA 2025 kishin kaluar pjesën më të madhe të shkollimit të tyre para zbatimit të plotë të kësaj reforme. Prandaj, rezultatet e PISA 2025 nuk duhet të interpretohen si vlerësim i drejtpërdrejtë i suksesit ose dështimit të Konceptit të vitit 2021.
Një ndërprerje e rëndësishme e procesit normal arsimor ndodhi gjatë pandemisë COVID-19. Mbyllja e shkollave dhe kalimi në mësimin në distancë krijuan vështirësi për nxënësit, mësimdhënësit dhe familjet. Ndikimi nuk ishte i njëjtë për të gjithë, për shkak të dallimeve në qasjen në internet, pajisje digjitale, mbështetje familjare dhe kushte të përshtatshme për mësim.
Megjithatë, rezultatet relativisht të ulëta të Maqedonisë së Veriut janë evidentuar edhe para pandemisë. Për këtë arsye, COVID-19 nuk mund të konsiderohet shkaku kryesor i rezultateve të ulëta, por më tepër një faktor shtesë që mund të ketë thelluar probleme dhe boshllëqe ekzistuese.
Një problem i rëndësishëm është raporti ndërmjet mënyrës tradicionale të mësimdhënies dhe kompetencave që kërkon PISA. PISA nuk kërkon vetëm që nxënësi të kujtojë një formulë, përkufizim ose fakt. Ai duhet të jetë në gjendje të interpretojë informacionin, të analizojë, të arsyetojë, të dallojë informacionin relevant dhe t’i zbatojë njohuritë në situata të reja.
Nëse mësimdhënia dhe vlerësimi në shkollë vazhdojnë të mbështeten në masë të madhe në memorizim dhe riprodhim, krijohet një mospërputhje me kompetencat funksionale që kërkohen në PISA. Prandaj, rezultatet e ulëta mund të sinjalizojnë nevojën për ndryshimin e metodologjisë së mësimdhënies dhe të mënyrës së vlerësimit të nxënësve.
Reformat e programeve mësimore nuk janë të mjaftueshme nëse shkollat nuk disponojnë kushtet e nevojshme për realizimin e tyre. Tekstet dhe materialet bashkëkohore, laboratorët, bibliotekat, pajisjet digjitale, interneti dhe personeli profesional janë parakushte për mësimdhënie cilësore. Dallimet ndërmjet shkollave urbane dhe rurale dhe ndërmjet nxënësve me prejardhje të ndryshme socio-ekonomike mund të ndikojnë në mundësitë reale për të mësuar.
Kjo e bën të domosdoshme që cilësia dhe barazia në arsim të trajtohen së bashku. Përmirësimi i mesatares kombëtare nuk është i mjaftueshëm nëse një pjesë e nxënësve vazhdojnë të kenë mundësi dukshëm më të kufizuara për sukses.
Nga analiza e periudhës 2000–2025 mund të konstatohet se problemi i sistemit arsimor të Maqedonisë së Veriut nuk qëndron domosdoshmërisht në mungesën e reformave. Përkundrazi, gjatë kësaj periudhe janë realizuar ose iniciuar ndryshime të shumta: është zgjeruar arsimi i detyrueshëm, janë reformuar programet mësimore, janë futur programet Cambridge, janë ndryshuar qasjet ndaj vlerësimit, është miratuar Strategjia Gjithëpërfshirëse e Arsimit 2018–2025, janë miratuar Standardet Kombëtare dhe Koncepti i ri për Arsimin Fillor, ndërsa është rritur edhe përdorimi i teknologjisë në arsim.
Problemi mund të lidhet më shumë me vazhdimësinë, koherencën dhe cilësinë e zbatimit të reformave. Ndryshimi i programeve pa përgatitjen e mjaftueshme të mësimdhënësve, mospërputhja ndërmjet standardeve dhe programeve, mungesa e burimeve, ndryshimi i prioriteteve dhe mungesa e monitorimit afatgjatë mund ta zvogëlojnë ndikimin pozitiv të reformave.
Prandaj, rezultatet e PISA 2025 nuk duhet të interpretohen si pasojë e një reforme të vetme. Ato mund të konsiderohen si rezultat i ndërveprimit të një numri faktorësh të akumuluar gjatë një periudhe të gjatë: cilësisë së mësimdhënies, programeve mësimore, zhvillimit profesional të mësimdhënësve, mënyrës së vlerësimit, burimeve të shkollave, pabarazive socio-ekonomike, ndikimit të pandemisë dhe vazhdimësisë së politikave arsimore.
Në këtë kontekst, një nga përfundimet kryesore është se reformimi i vazhdueshëm nuk është domosdoshmërisht i njëjtë me përmirësimin e vazhdueshëm. Një sistem arsimor mund të realizojë shumë reforma, por rezultatet do të përmirësohen vetëm nëse ato janë të harmonizuara, të mbështetura me burime, të kuptuara dhe zbatuara nga mësimdhënësit dhe të monitoruara sistematikisht për një periudhë të mjaftueshme kohore.
Rezultatet e PISA 2025 duhet, rrjedhimisht, të shërbejnë jo vetëm si tregues i performancës së nxënësve, por edhe si bazë për vlerësimin e funksionimit të sistemit në tërësi. Objektivi i politikave të ardhshme nuk duhet të jetë vetëm realizimi i një reforme të re ose rritja e pikëve në ciklin e ardhshëm të PISA-s, por krijimi i një sistemi të qëndrueshëm në të cilin nxënësit zhvillojnë gradualisht aftësinë për të kuptuar, analizuar, argumentuar, menduar në mënyrë kritike dhe zbatuar njohuritë në situata reale.
Në bazë të rezultateve dhe përfundimeve të mësipërme, mund të formulohen disa rekomandime për përmirësimin e sistemit arsimor në Maqedoninë e Veriut:
1. Orientimi i mësimdhënies drejt kompetencave funksionale
Programet dhe metodat mësimore duhet të zhvillojnë aftësinë e nxënësve për të analizuar, argumentuar, interpretuar dhe zgjidhur probleme. Duhet të zvogëlohet varësia nga mësimi mekanik dhe riprodhimi i përmbajtjeve.
2. Përmirësimi i kompetencave në lexim
Leximi duhet të trajtohet si kompetencë ndërkurrikulare dhe jo vetëm si pjesë e mësimit të gjuhës. Nxënësit duhet të aftësohen të kuptojnë, interpretojnë dhe vlerësojnë tekste të llojeve të ndryshme edhe në matematikë, shkencë dhe lëndë të tjera.
3. Përmirësimi i mësimdhënies së matematikës dhe shkencave
Duke pasur parasysh hendekun e madh me mesataren e OECD-së, duhet t’i kushtohet më shumë rëndësi zgjidhjes së problemeve praktike, eksperimenteve, hulumtimit dhe lidhjes së koncepteve teorike me situatat e jetës së përditshme.
4. Zhvillimi profesional i vazhdueshëm i mësimdhënësve
Trajnimet duhet të jenë të vazhdueshme dhe të lidhen me nevojat konkrete të mësimdhënësve. Përveç trajnimeve teorike, duhet të zhvillohen mentorimi, bashkëpunimi profesional ndërmjet mësimdhënësve dhe shkëmbimi i praktikave të suksesshme.
5. Identifikimi i hershëm i nxënësve me vështirësi
Vështirësitë në lexim dhe matematikë duhet të evidentohen që në vitet e para të shkollimit. Për këta nxënës duhet të sigurohen programe plotësuese dhe mbështetje individuale përpara se boshllëqet në njohuri të thellohen.
6. Mbështetje më e madhe për grupet e cenueshme
Nxënësit nga familjet me status më të ulët socio-ekonomik, zonat rurale, komunitetet e margjinalizuara, nxënësit me aftësi të kufizuara dhe ata që përballen me barriera gjuhësore duhet të kenë qasje në masa të synuara mbështetëse.
7. Shpërndarje më e drejtë e burimeve
Investimet duhet të orientohen sipas nevojave reale të shkollave. Shkollat me kushte më të dobëta duhet të marrin mbështetje shtesë për infrastrukturë, laboratorë, biblioteka, teknologji, materiale mësimore dhe personel profesional.
8. Përmirësimi i sistemit të vlerësimit të nxënësve
Vlerësimi në shkollë duhet të masë jo vetëm sa informacion ka memorizuar nxënësi, por edhe nëse është në gjendje ta kuptojë, analizojë dhe zbatojë atë. Në këtë mënyrë, mësimdhënia dhe vlerësimi do të orientohen drejt kompetencave që nevojiten edhe jashtë shkollës.
9. Analizë e rregullt e të dhënave të PISA-s dhe vlerësimeve kombëtare
Rezultatet duhet të analizohen sipas shkollave, rajoneve, statusit socio-ekonomik dhe faktorëve të tjerë relevantë. Kjo do të mundësonte identifikimin më të saktë të problemeve dhe orientimin e burimeve atje ku nevojiten më shumë.
10. Hartimi i një strategjie afatgjatë për përmirësimin e rezultateve
Në vend të masave të fragmentuara, nevojitet një strategji kombëtare me objektiva të matshme për periudhën pesë deri në dhjetëvjeçare. Për shembull, mund të përcaktohen objektiva për zvogëlimin gradual të diferencës me mesataren e OECD-së dhe për uljen e përqindjes së nxënësve që nuk arrijnë nivelet bazë të kompetencave.
Përfundim i përgjithshëm
Rezultatet e paraqitura në tabela dëshmojnë se Maqedonia e Veriut vazhdon të përballet me një hendek të konsiderueshëm në raport me mesataren e OECD-së. Përmirësimi i arritur në PISA 2018 tregoi se ndryshimi është i mundshëm, ndërsa rezultatet e PISA 2022 dëshmuan se sfida kryesore është qëndrueshmëria e këtij përmirësimi. Prandaj, suksesi i reformave arsimore nuk duhet të matet vetëm me numrin e pikëve të fituara në një cikël të PISA-s. Objektivi duhet të jetë ndërtimi i një sistemi në të cilin nxënësit kuptojnë atë që mësojnë, dinë ta zbatojnë dijen, zhvillojnë mendim kritik dhe aftësi për zgjidhjen e problemeve dhe kanë mundësi të barabarta për sukses.
Në këtë kuptim, përmirësimi i rezultateve të PISA-s duhet të jetë rezultat i përmirësimit të përgjithshëm të sistemit dhe jo qëllim në vetvete. Investimi në cilësinë e mësimdhënies, zhvillimin profesional të mësimdhënësve, barazinë, burimet arsimore dhe mbështetjen e nxënësve më të cenueshëm përbën bazën për një sistem arsimor më cilësor, më gjithëpërfshirës dhe më konkurrues në nivel rajonal dhe ndërkombëtar. /Nistori/
*Shkrimi është shkruar në veçanti për Nistori.com. Të drejtat e botimit i kanë vetëm Nistori dhe autori. Qëndrimet e autorëve jo me domosdoshmëri pajtojnë me politikën redaktuese të portalit.
