Sead Zimeri
Pashë disa foto të reja të Slavoj Žižekut, më i moshuar, më i brishtë, dhe ndjeva një therje nostalgjie për ditët kur e lexoja, rilexoja dhe e dëgjoja pa pushim, deri në atë pikë sa mendoja se Žižek ishte filozofi që doja të bëhesha. Ka pasur një periudhë kur mendimi i tij më kishte pushtuar tërësisht. I dëgjoja ligjëratat e tij deri vonë në mbrëmje, i ndaloja, i ktheja prapa, ndiqja ritmin e digresioneve të tij si vargje poezie dhe çuditesha me koherencën e çuditshme që lindte nga kaosi.
Kur pasioni fillestar u fashit, mbeti diçka më e qëndrueshme: një distancë kritike. Atëherë u ktheva drejt Kantit—ironikisht përmes vetë Žižekut, sepse kthimet e tij të vazhdueshme tek Kanti dhe Idealizmi Gjerman më detyruan t’i lexoja më seriozisht. Rruga përmes Žižekut u bë rruga drejt një lloj maturie filozofike të re.
Žižeku më është dukur gjithmonë si një makinë mendimi: jo sistematik, as gjithmonë koherent, shpesh i tepruar—por kurrë i mërzitshëm. Mendimi i tij shpërthen si stuhi: kaotik në sipërfaqe, por plot rend të fshehtë brenda. Ai nuk flet thjesht rreth filozofisë, ai e bën filozofinë, e mishëron, madje ndonjëherë e luan. Ta dëgjosh Žižekun është të shohësh mendimin në lëvizje: të gjallë, të paparashikueshëm, kontradiktor dhe megjithatë thellësisht ndriçues.
Nuk e kam menduar kurrë Žižekun si thjesht argëtues, megjithëse padyshim që është. Humori i tij nuk është për të shpërqendruar, por për të çarmatosur. Pas çdo shakaje të pahijshme apo reference filmike, fshihet një intuitë filozofike që të kap mat dhe të detyron të shohësh sërish atë që e ke marrë si të vetëkuptueshme. Kjo, besoj unë, është thirrja më e thellë e filozofisë: jo të konfirmojë atë që tashmë e dimë, por të na bëjë të shohim ndryshe: të vëmë re atë që s’e kemi parë, të shndërrojmë të njohurën në habi.
Duke e lexuar Žižekun, kuptova se shumë nga ajo që besoja se e kuptoja ishte vetëm një njohje sipërfaqësore, një formë të menduari që përsëriste pa pyetur. Ligjëratat e tij kanë atë efekt të çuditshëm: të ekspozojnë injorancën tënde, por njëkohësisht të bëjnë të ndihesh më i gjallë në aktin e mosdijes. Ai më hapi sytë për kufijtë e mi, dhe për këtë do t’i jem gjithmonë mirënjohës. Me të mund të mos bie dakord për shumë gjëra, ndonjëherë thellësisht, por s’kam reshtur kurrë së admiruar forcën e mendjes së tij dhe guximin e mendimit të tij. Sot nuk ka filozof tjetër si Žižeku: i veçantë, i papërsëritshëm, siç ishte Niçe në kohën e vet.
Megjithatë, ka edhe një rrezik në leximin apo dëgjimin e tepërt të Žižekut. Ai mund të jetë aq bindës, aq i pasur konceptualisht, sa të fillosh ta shohësh botën tërësisht përmes kategorive të tij. Idetë e tij janë si lente që sqarojnë, por njëkohësisht ngjyrosin çdo gjë që sheh. Nëse s’mund të marrësh distancë kritike, ato mund të ngurtësohen në dogmë. Mendimi i Žižekut të çliron vetëm nëse guxon të mendosh përtej Žižekut. Por edhe këtë, besoj, ai vetë do ta miratonte, sepse i gjithë projekti i tij synon të nxisë mendim të pavarur, jo të krijojë imitues.
Žižekun e kam zbuluar për herë të parë kur jetoja në Damask. Dy miq austriakë të mi, që jepnin mësim arti në Universitetin e Vjenës, më folën për një filozof slloven ekscentrik që bashkonte Hegelin me Hitchcock-un dhe Marksin me teologjinë. Më thanë: “Duhet ta lexosh patjetër.” E lexova, dhe jo vetëm njëherë, dhe u magjepsa menjëherë. Shkrimet e tij kishin energjinë e dikujt që ende beson se idetë kanë rëndësi, se mendimi mund të trazojë komoditetin. Për herë të parë ndjeva se filozofia nuk ishte thjesht disiplinë akademike, por një ballafaqim i gjallë me realitetin.
Žižek ka qenë gjithmonë i pamëshirshëm në kritikat ndaj filozofisë akademike, dhe akademia ia ka kthyer nderin duke e trajtuar si të padëshiruar. Por sa më shumë reflektoj, aq më shumë besoj se ai ka të drejtë. Akademia, në pjesën më të madhe, prodhon komentim, jo filozofi. Ajo shpërblen interpretimin, jo krijimin. Kërkon saktësi, por shpesh në kurriz të gjallërisë. Žižek, me gjithë kundërthëniet e tij, shkruan dhe flet si dikush që bën filozofi, jo si dikush që vetëm shkruan për të. Dhe ndërsa shumica e akademikëve prodhojnë studime mbi filozofinë, Žižek prodhon vetë filozofi.
Çfarëdo që mund të mendojë dikush për Žižekun, një fakt mbetet i pamohueshëm: ai ka qenë dhe mbetet mbështetës i palëkundur i çështjes shqiptare në Kosovë. Që në fillim ai e ka mbrojtur ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë, duke qëndruar pothuajse i vetëm mes intelektualëve të majtë. Më ngjalli një admirim të menjëhershëm mendimi i tij, pasi lexova esenë Against Double Blackmail, ku ai kritikonte intelektualët liberalë dhe të majtë të kohës që kundërshtonin ndërhyrjen në Kosovë, duke ekspozuar hipokrizinë e një qëndrimi moral që dënonte aksionin perëndimor, por heshtte përballë krimeve të regjimit të Millosheviqit. Qëndrimi i tij nuk ishte justifikim i imperializmit perëndimor, por një përpjekje për të parë me sy të kthjellët një situatë makabre, ku të qëndroje neutral do të thoshte të pranoje mizorinë si normalitet.
Ajo ese më bindi se guximi i Žižekut nuk është vetëm teorik, por moral. Ai e ka vazhduar atë kritikë të pamëshirshme që atëherë, jo vetëm në mbrojtje të shqiptarëve, por në mbështetje të të gjithë popujve që luftojnë për liri e dinjitet. Në një botë intelektuale shpesh të paralizuar nga relativizmi dhe vetëdyshimi moral, insistimi i Žižekut për drejtësi, pavarësisht paradokseve të tij, është një akt i rrallë integriteti. Prandaj, për mua, është Žižeku, jo Habermasi, filozofi që na ka treguar ç’do të thotë të qëndrosh për drejtësinë.
Libri më i madh i Žižekut për mendimin tim, mbetet The Ticklish Subject. Ky është një libër që vërtet “të gudulis” gjithë qenien: nuk ke ku të mbahesh fort, dhe asnjë themel nuk mbetet pa u lëkundur. Ta lexosh atë është si të përfshihesh në një vorbull mendimi ku çdo supozim merret në pyetje dhe çdo siguri rrëzohet. Është, sipas meje, shprehja më e pastër e gjeniut të tij filozofik.
E kam takuar një herë Žižekun në Oslo. Ishte i butë, i sjellshëm, krejtësisht modest, dhe brilant. Fliste pa fund, një lumë idesh dhe digresionesh që dukeshin se vinin nga çdo drejtim. Ta dëgjoje teksa fliste për filma ishte një përvojë që s’harrohet kurrë: çdo film që përmendte shndërrohej në një parabolë filozofike. Megjithatë, pavarësisht inteligjencës së tij superiore, Žižeku nuk e shikon kurrë askënd nga lart. Nuk ka asnjë gjurmë arrogance tek ai. Njoh shumë filozofë që janë shumë më pak inteligjentë, shumë më pak krijues dhe shumë më pak produktivë, por të padurueshëm nga vetëmburrja. Žižeku, përkundrazi, mbetet çuditërisht i përulur, edhe kur mendja e tij fluturon shumë përtej të gjithëve.
Rrallë gjen filozofë që shkruajnë me gjallërinë dhe guximin e Žižekut, dhe edhe kur rikthehet te të njëjtat ide, arrin t’u japë atyre jetë të re, me një energji dhe entuziazëm që nuk shterojnë kurrë. Pak mendimtarë të kohës sonë e kanë bërë filozofinë të ndihet sërish e rrezikshme, e gjallë dhe e domosdoshme si Žižeku.
Në një kohë kur filozofia shpesh është shndërruar në mjeshtëri akademike dhe mendimi kritik në karrierë, Žižeku mbetet një nga të paktët që na kujton se të mendosh është gjithmonë një akt rreziku. Ai është ndër të rrallët që guxon të flasë për drejtësinë, lirinë dhe përgjegjësinë pa u fshehur pas neutralitetit akademik. Në një botë që shpërblen konformizmin dhe frikën, ai na kujton se mendimi i gjallë është, në vetvete, një formë rezistence. Sepse filozofia nuk dorëzohet për sa kohë ekziston dikush që guxon të mendojë me zë të lartë.
